İçeriğe atla

Osmanlıca/Türemiş İsimler

Vikikitap, özgür kütüphane
(Osnalıca/Türemiş İsimler sayfasından yönlendirildi)

Şu ana kadar sülasi köklerden Masdarlar, ve Sıfat-Fiiller elde etmiştik. Bu sayfada, bu köklerden özel isimler elde etmesini göreceğiz.

İsm-i Mekân ve Zamân[değiştir]

Daha önce gördüğümüz mimli masdarlar için kullanılan tüm vezinler, aynı zamanda ism-i mekân ve zamân yapmak için de kullanılır.

Vezin Latin
Harfleriyle
Örnekler
مَفْعَلْ mefˁal

مسكن مكتب محلّ مدخل

مَفْعَلَة mefˁale(t)

محكمه محلّه مملكت مدرسه

مَفْعِلْ mefˁil

مجلس مسجد

مَفْعِلَة mefˁile(t)

مسیره

İsm-i Âlet[değiştir]

Alet isimleri türetmek için de aşağıdaki vezinler çokça kullanılır.

Vezin Latin
Harfleriyle
Örnekler
مِفْعَلْ mifˁal

مغفر محور

مِفْعَالَ mifˁâl

مضراب مقدار مسواق

مَفْعَلَة mefˁale(t)

مشعله مضبطه

Sıfat-ı Müşebbehe[değiştir]

فَعِیلْ

Bir varlığın bir fiili sadece yapmakla kalmayıp, onun özelliği olduğunu belirten ism-i fâillere sıfat-ı müşebbehe denilir. Türkçeden örnek vermek gerekirse, "konuşan" bir ism-i fâil iken "konuşkan" bir sıfat-ı müşebbehedir. Arapçada bu, yukarıda gösterilen faˁîl vezni ile yapılır. Müteeddi (geçişli) fiillerden sıfat-ı müşebbehe olmaz.

Kök

ضعف

أصل

شهادت

شرف

كبر

وخامت

حكم

رئاست

أمانت

Sıfat-ı Müşebbehe

ضعیف

أصیل

شهید

شریف

كبیر

وخیم

حكیم

رئیس

أمین

Mübalağa-yı Fâil[değiştir]

فَعَّالْ

Bir fâilin, bir fiili çokça yaptığını belirtmek için faˁˁâl vezni kullanılır. Bazı durumlarda, meslek isimleri yapmak için de bu vezin kullanılır.

Kök

بقله

سیاحت

كشف

رسم

جرح

نقش

فعل

Mübalağa-yı Fâil

بقّال

سیّاح

كشّاف

رسّام

جرّاح

نقّاش

فعّال

Sıfat-ı Elvân ve Uyûp[değiştir]

أَفْعَلْ

Renk ve eksiklik bildiren sıfatlar için yukarıda gösterilen ˀefˁal (kısa a ile) vezni kullanılır. Nakıs (son ünsüzü Vav veya Ye olan) köklerde son ünsüz düşer, yerine ا (elif) gelir.

Kök Latin
Harfleriyle
Sıfat-ı Elvan
ve Uyûp
Latin
Harfleriyle
حمرت ḥumret احمر aḥmar
بیاض beyâẓᵈ ابیض ebyaẓᵈ
عمیا ˁamya اعما aˁmâʸ
سواد sevâd اسود esved
حماقت ḥamâḳat احمق aḥmaḳ
صفرت ṡufret اصفر eṡfer
سمرت sümret اسمر esmer

Bu sıfatların müennes (dişi) hâli de faˁlâˀ veznidir.

فَعْلَاءْ
Müzekker Latin
Harfleriyle
Müennes Latin
Harfleriyle
أزهر ezher زهرا zehrâ
أبیض ebyaẓᵈ بیضا beyẓᵈâ
أسود esved سودا sevdâ

İsm-i Tafdîl[değiştir]

أَفْعَلْ

İsm-i tafdîl, sıfat-ı elvân ve uyûp ile aynı vezinde (ˀefˁal) bulunur. Ancak, temsil ettiği anlam farklıdır. Batılı dillerde bulunan komperatif ve süperlatif sıfatların ve Türkçedeki "daha" ve "en" zarflarının Arapça karşılığıdır. Aynı şekilde, nakıs (son ünsüzü Vav veya Ye olan) köklerde son ünsüz düşer, yerine ا (elif) gelir.

Kök Latin
Harfleriyle
Sıfat-ı
Tafdîl
Latin
Harfleriyle
لازم lâzım ألزم elzem
كبیر kebîr أكبر ekber
كریم kerîm اكرم ekrem
كثرت kes̱ret اكثر eks̱er
شریف şerîf اشرف eşref
نادر nâdir اندر ender
نفیس nefîs انفس enfes
دنی denîʸ أدنا ednâʸ

Sıfat-ı tafdîllerin müennes (dişi) hâli, fuˁlâˀ veznidir.

فُعْلَاءْ
Müzekker Latin
Harfleriyle
Müennes Latin
Harfleriyle
ابشر ebşer بشرا büşrâ
أكبر ekber كبرا kübrâ
أعقب aˁḳap عقبا ˁuḳbâ
أدنا ednâʸ دنیا dünyâ

İsm-i Tafgil[değiştir]

فُعَیلْ

İsm-ı tafdilin zıddı olarak, ism-i tafgiller ismi küçültmek için kullanırlar. Türkçedeki -cık/cik diminütif ekine tekabül ederler. Fuˁayl vezni ile oluşturulur. Nadir kullanılır.

Kök Latin
Harfleriyle
İsm-i Tafgil Latin
Harfleriyle
حسن ḥasan حسین ḥüseyn
عبد ˁabd عبید ˁubeyd
سلمان selmân سلیمان süleymân


Osmanlıca İçindekiler
Giriş - Alfabe - Metinler
İmlâ Kelime Bilgisi
Türkçe Unsurlar
Arapça ve Farsça Unsurlar