İçeriğe atla

Osmanlıca/Masdarlar

Vikikitap, özgür kütüphane

Arapça fiiller, Osmanlıca'ya doğrudan geçmez. "Masdar" denilen isimleşmiş hâlleri geçer. Masdarlar, şekillerine göre 4'e ayrılırlar:

  • Sülasi Mücerred Masdarlar
  • Mimli Masdarlar
  • Mezidün Fih Masdarlar
  • Mecul Masdarlar

Bu makalede bu masdarları inceleyeceğiz

Sülasi Mücerred Masdarlar

[değiştir]

Sülasi köklerin başlarına bir harf eklemeden elde edilen masdarlara sülasi mücerred masdarlar denir. Bu masdarlar, fiillerin en temel anlamını taşırlar. Bu tür masdarların 30'a yakın vezni vardır, bunların en sık kullanılanları aşağıdadır:

Vezin Latin
Harfleriyle
Örnekler
فَعْلْ faˁl

أمر ترك ذوق فرق حرب حرف ردّ ضمّ فنّ نبض وصف

فِعْلْ fiˁl

فعل علم زكر جسم فكر طبّ اذن عرق شعر

فُعْلْ fuˁl

حكم ظلم عمر فحش شكر لطف جرم

فَعَلْ faˁal

شفق شرف وطن خبر غضب نظر هدف أبد ضرر

فَعَالْ faˁâl

دوام زوال خیال سلام أذان جزا كباب

فُعُولْ fuˁûl

سكون وجود هجوم لزوم غرور حضور دخول خروج

فَعْلَة faˁle(t)

ضربه فضله غفلت رغبت رحمت نفرت

فِعْلَة fiˁle(t)

ذلّت دقّت فقره قسمت شركت ملّت

فُعْلَة fuˁle(t)

نسخه رتبه شبهه شهرت

فَعَالَة faˁâle(t)

جسارت شهادت كهانت فراغت وكالت

فِعَالَة fiˁâle(t)

شكایت جنایت سیاست ضیافت زیارت

فُعُولَة fuˁûle(t)

سكونت حكومت خشونت رطوبت

فِعْلَان fiˁlân

عصیان عرفان وجدان رضوان

فُعْلَان fuˁlân

بحران شكران خسران

فَعَلَان faˁalân

هیجان جریان غلیان

Hangi fiilin hangi vezinde masdar oluşturacağı çoğunlukla semaidir, yani belirli bir kurala bağlı değildir. Ancak, kesin bir şey söylemek mümkün olmasa da bazı kaideler mevcuttur.

  1. Faˁl veznindeki masdarlar genellikle geçişli (müteaddi) olur.
    • سوق (bir şeyi sevk etmek)
    • ضرب (bir şeyi darb etmek)
    • ترك (bir şeyi terk etmek)
  2. Fuˁûl, fuˁûle(t) ve faˁalân veznindeki masdarlar genellikle geçişsiz (lazım) olur.
    • وجود (bulunmak)
    • سكون (sessiz olmak)
    • دخول (girmek)
    • خروج (çıkmak)
    • رتوبت (yaş olmak)
    • جریان (akmak)
    • طیران (uçmak)
  3. Kötü şeylerden bahsetmek için fuˁl vezni kullanılır.
    • ظلم
    • فحش
    • جرم
  4. Faˁle(t) vezni, bir eylemin 1 kere yapıldığını belirtmek için kullanılabilir.
    • ضربه → ضرب
    • جلسه → جلوس
  5. Renkler genellikle fuˁle(t) vezninde olur.
    • حمرت (kırmızılık)
    • سمرت (esmerlik)
    • صفرت (sarılık)
  6. Hastalıklardan bahsetmek için sık sık faˁal vezni kullanılır.
    • تعب (yorgunluk)
    • وجع (ağrı)
    • عرج (topallık)
    • عمل (ishal)
  7. Fiˁâle(t) ve faˁâle(t) vezni sık sık sanat, makam veya meslek belirtmek için kullanılır.
    • تجارت
    • ریاست
    • خطابت
    • ولایت
    • نظارت
  8. Akrabalık bildirmek için fuˁûle(t) vezni kullanılır.
    • أبوّت (babalık)
    • أمومت (annelik)
    • عمومت (amcalık)
    • أخوّت (kardeşlik)
  9. Faˁalân vezni çoğunlukla hareket, ıztırap veya değişim bildirir.
    • طیران (uçmak)
    • جریان (akmak)
    • غلیان (kaynamak)

Mimli Masdarlar

[değiştir]

Başına م (mim) harfi eklenerek yapılan masdarlara mimli masdarlar denir. Bunların en sık kullanılan 4 vezni vardır.

Vezin Latin
Harfleriyle
Örnekler
مَفْعَلْ mefˁal

مقسد مسلك مبلغ مذهب مصرف

مَفْعَلَة mefˁale(t)

مشغله مسأله مشورت

مَفْعِلْ mefˁil

منطق مولد

مَفْعِلَة mefˁile(t)

مغفرت معرفت معذرت

İlerleyen makalelerde görüleceği gibi bu vezinler ayrıca ism-i zaman ve mekân da yapmaktadır.

Muzâaf (son iki ünsüzü aynı) köklerde tekrarlanan harfler birleşir; محلّ (mahall), محبّت (mahabbet) örneklerindeki gibi.

Mefˁil ve mefˁile(t) vezni çoğu zaman misâl (ilk ünsüzü vav olan) kökler tarafından kullanılır. Ecvef (ortadaki ünsüzü vav veya ye olan) köklerde ortadaki ünsüz düşer, onun yerine ikinci hecedeki ünsüz uzatılır; مجاز (mecâz, جواز kökünden), مسافه (mesâfe, س و ف kökünden), معیشت (maˁîşet, ع ی ش kökünden) örneklerindeki gibi.

Mezidün Fih Masdarlar

[değiştir]

Mezidün Fih masdarlar, yukarıda anlatılan masdarlardan farkı olmak üzere fiilin anlamında önemli bir değişikliğe sebep olurlar. Türkçede 4 çatı vardır; edilgen, ettirgen, dönüşlü ve işteş. Arapçada bu çatılar, Mezidün Fih masdarlar yoluyla elde edilir.

  • Müteaddi yani geçişli masdarlar, bir nesneye sahiptirler.
  • Lazım yani geçişsiz masdarlar, nesnesizdirler.
  • Mutavaat yani dönüşlülük ise nesnenin özneyle aynı olduğu anlamına gelir. Müteaddi masdarlardan türer.
  • Müşareket yani işteşlik ise, özne ve nesnenin bir işi karşılıklı yaptığı anlamına gelir.

Bu vezinler, aşağıda verilmiştir.

ˀifˁâl vezni

[değiştir]
إِفْعَالْ

ˀifˁâl vezni, geçişsiz sülasi mücerred masdarları geçişli yapar. Geçişli masdarları ise bir derece daha geçişli yapar. Bazen, geçişli sülasi mücerred masdarlarla aynı anlama sahip olabilir.

S. Mücerred

دخول

صرف

خروج

سكون

مشغله

سلام

خبر

جمع

بلوغ

ˀifˁâl Vezni

ادخال

اصراف

اخراج

اسكان

اشغال

اسلام

اخبار

اجماع

ابلاغ

Düzensizlikler

[değiştir]

İlk ünsüz و (Vav) veya ء (Hemze) ise ilk ünsüz ی (Ye)'ye dönüşür.

S. Mücerred

وجود

أمانت

وضوح

وجیبه

ˀifˁâl Vezni

ایجاد

ایمان

ایضاح

ایجاب

İkinci ünsüzün و (Vav) veya ی (Ye) olması durumunda, ikinci ünsüz düşer ve sona -ة eki eklenerek kelime müennes yapılır.

S. Mücerred

زوال

دور

فائده

عونه

حال

ضیافت

جواز

دوام

ˀifˁâl Vezni

ازاله

اداره

افاده

اعانه

احاله

اضافه

اجازت

ادامه

Son ünlünün و (Vav) veya ی (Ye) olması durumunda ise son ünlü ء (Hemze)'ye dönüşür, ama Osmanlıcada nadiren yazılır.

S. Mücerred

لغو

وفا

عطیه

ˀifˁâl Vezni

الغا

ایفا

اعطا

Tefˁîl Vezni

[değiştir]
تَفْعِیلْ

Tefˁîl vezni de, ˀifˁâl vezni gibi kelimeleri geçişli yapar.

S. Mücerred

علم

سكون

سلام

نظم

درس

عجله

شرف

كبر

أمانت

Tefˁîl Vezni

تعلیم

تسكین

تسلیم

تنظیم

تدریس

تعجیل

تشریف

تكبیر

تأمین

Ayrıca, bir şeyi bir şekilde kabul etmek, bulmak, görmek gibi anlamlar için de tefˁîl vezni kullanılır. Bir şeyin oluştuğu şeyi göstermek için de tefˁîl vezni kullanılır.

S. Mücerred

صدق

جهالت

حسن

شكل

Tefˁîl Vezni

تصدیق

تجهیل

تحسین

تشكیل

Sayılar, tefˁîl veznine sokularak o sayıya bölmek, ayırmak anlamı elde edilebilir.

Sayı

واحد

ثلاثه

أربعه

خمسه

Tefˁîl Vezni

توحید

تثلیث

تربیع

تخمیس

Bazı özel dinî ifadeleri söylemek anlamında da tefˁîl vezni kullanılır.

تكبیر

تهلیل

تحمید

تسبیح

Düzensizlikler

[değiştir]

Tefˁîl vezninde tek düzensizlik, son ünsüzün و (Vav) veya ی (Ye) olduğu durumlardadır. Bu durumlarda, Vav veya Ye'nin yerine bir ة (Yuvarlak Te) gelir.

S. Mücerred

وصایت

خلا

اثنان

أدا

Tefˁîl Vezni

توصیه

تخلیه

تثنیه

تأدیه

Az sayıda Vav veya Ye içermeyen kökler de düzensiz bir şekilde müennes olurlar.

S. Mücerred

هلاك

-
Tefˁîl Vezni

تهلكه

تجربه

Müfâˁale(t) vezni

[değiştir]
مُفَاعَلَة

Bu vezin müşareket (işteşlik), yani bir eylemin iki veya daha fazla kişi arasında yapıldığını belirtmek için kullanılır. Bazen bir eylemin devamlı gerçekleştiğini göstermek için kullanılır.

S. Mücerred

زكر

حرب

خبر

ترك

نظر

لزوم

دوام

Müfâˁale Vezni

مزاكره

محاربه

مخبره

متاركه

مناظره

ملازمت

مداومت

Bazen ise sülasi mücerret masdarlarla eş anlamlıdır.

S. Mücerred

خفظ

سفر

طلب

شهادت

هجرت

Müfâˁale Vezni

مخافزه

مسافرت

مطالبه

مشاهده

مهاجرت

Bazen de işteşlik dışında başka anlamları ifade etmek için de kullanılır. Bu şekilde hem geçişli, hem de geçişsiz olabilir.

S. Mücerred

عمل

عونه

عین

بلوغ

نسبت

طبق

حساب

Müfâˁale Vezni

معامله

معاونت

معاینه

مبالغه

مناسبت

مطابقت

محاسبه

Düzensizlikler

[değiştir]

Son harfin و (Vav) veya ی (Ye) olması durumunda ا (elif)'e dönüşür.

S. Mücerred

جزا

كفایت

سویه

Müfâˁale Vezni

مجازات

مكافات

مساوات

Son iki ünsüzün aynı olması durumunda aralarındaki ünlü düşer. Örnek eklenecektir

Tefeˁˁul Vezni

[değiştir]
تَفَعُّلْ

Bu vezin, tefˁîl veznindeki masdarları dönüşlü yapar.

S. Mücerred

علم

بلوغ

سلام

شكل

قدم

عین

شرف

كبر

أثر

Tefˁîl Vezni

تعلیم

تبلیغ

تسلیم

تشكیل

تقدیم

تعیین

تشریف

تكبیر

تأثیر

Tefeˁˁul Vezni

تعلم

تبلغ

تسلم

تشكل

تقدم

تعین

تشرف

تكبر

تأثر

Ancak bu vezinde var olan her masdarın tefˁîl vezni Türkçede kullanılmaz.

S. Mücerred

شكر

حال

خیال

حمل

Tefeˁˁul Vezni

تشكر

تحول

تخیل

تحمل

Düzensizlikler

[değiştir]

Son ünsüzün و (Vav) veya ی (Ye) olması durumunda yerine ye gelir, bir önceki ünsüzün harekesi de Esre'ye çevrilir.

S. Mücerred

منی

جلا

Tefeˁˁul Vezni

تمنی

تجلی

Tefâˁul Vezni

[değiştir]
تَفَاعُلْ

Bu vezin müfâˁale veznindeki masdarları dönüşlü, sülasi mücerret masdarları da işteş yapar. Bazen isimler bu vezne sokulup Türkçedeki -laşma/-leşme eki gibi fiilleştirilir. Bazen de fiilin samimi olmadığını veya yapmacık olduğu anlamı katar.

S. Mücerred

جهالت

غفلت

بارز

وضع

قبول

عمل

عونه

-

نسبت

Müfâˁale Vezni - - - - -

معامله

معاونت

موافقت

مناسبت

Tefâˁul Vezni

تجاهل

تغافل

تبارز

تواضع

تقابل

تعامل

تعاون

توافق

تناسب

Düzensizlikler

[değiştir]

Tefeˁˁul vezni ile aynı şekilde, son ünsüzün و (Vav) veya ی (Ye) olması durumunda Vav ise Ye'ye çevrilir, ve sondan ikinci ünsüzün harekesi Esre yapılır.

S. Mücerred

دوا

عالی

Tefâˁul Vezni

تداوی

تعالی

ˀiftiˁâl Vezni

[değiştir]
إِفْتِعَالْ

ˀiftiˁâl vezni, çoğunluka dönüşlü masdarlar yapmak için kullanılır. Bazen beklenmedik anlamlara da sebep olabilir, bazen de sülasi mücerret masdarlarla da eş anlamlı olabilir. Çok sık kullanılan bir vezindir.

S. Mücerred

رجوع

لزوم

نقل

قدرت

نظم

جمع

خصوص

حساب

مشغله

ˀiftiˁâl Vezni

ارتجاع

التزام

انتقال

اقتدار

انتظام

اجتماع

اختصاص

احتساب

اشتغال

Düzensizlikler

[değiştir]

Eklenen ت (Te) harfi, ilk ünsüze göre değişime uğrar.

  • İlk ünsüzün ص (Sad), ض (Dad) veya ط (Tı) olması durumunda, ت (Te) yerine ط (Tı) harfi ilave edilir.
  • İlk ünsüzün ز (Ze) veya د (Dal) olması durumunda, ت (Te) yerine د (Dal) harfi ilave edilir.
  • İlk ünsüz و (Vav) ise düşer, onun yerine ت (Te)'nin üstüne şedde gelir.
  • İlk ünsüz ء (Hemze) ise ی (Ye)'ye dönüşür.
S. Mücerred

ضرب

صلح

طرد

زحمت

دعوت

وحدت

ألفت

ˀiftiˁâl Vezni

اضطراب

اصطلاح

اطّراد

ازدحام

ادّعا

اتّحاد

ایتلاف

İkinci ünsüzün و (Vav) olması durumunda ی (Ye)'ye dönüşür. Ancak kökte başka bir düzensizlik daha varsa bu gerçekleşmez.

S. Mücerred

عودت

شوق

ˀiftiˁâl Vezni

اعتیاد

اشتیاق

S. Mücerred

سویه

زوج

ˀiftiˁâl Vezni

استوا

ازدواج

Üçüncü ünlü و (Vav) veya ی (Ye) ise ء (Hemze)'ye dönüşür, bu da Osmanlıcada çoğu zaman yazılmaz.

S. Mücerred

بلا

عنایت

نحایت

كفایت

دعوت

ˀiftiˁâl Vezni

ابتلا

اعتنا

انتحا

اكتفا

ادّعا

ˀinfiˁâl Vezni

[değiştir]
إِنْفِعَالْ

Bu vezin pasif, kendiliğinden olan ve geçişsiz masdarlar yapmak için kullanılır.

S. Mücerred

فعل

كشف

حلّ

حصر

قلب

طبع

طبق

ˀinfiˁâl Vezni

انفعال

انكشاف

انحلال

انحصار

انقلاب

انطباع

انطباق

Düzensizlikler

[değiştir]

İkinci ünsüzün و (Vav) olması durumunda ی (Ye)'ye dönüşür. Kökte başka bir düzensizlik varsa bu gerçekleşmez.

S. Mücerred

سوق

زاویه

ˀinfiˁâl Vezni

انسیاق

انزوا

Son ünsüzün و (Vav) veya ی (Ye) olması durumunda son ünsüz ء (Hemze)'ye dönüşür, bu da Osmanlıcada çoğu zaman yazılmaz.

S. Mücerred

زاویه

ˀinfiâl Vezni

انزوا

ˀistifˁâl Vezni

[değiştir]
إِسْتِفْعَالْ

Bir eylemi yapmayı istemek, veya arzulamak anlamı katar. Bazen de bir masdara "olduğu gibi kabul etmek" anlamı katar.

S. Mücerred

ثقلت

لزوم

خروج

حكم

عمل

حسن

خفیف

كشف

خبر

ˀistifˁâl Vezni

استثقال

استلزام

استخراج

استحكام

استعمال

استحسان

استخفاف

استكشاف

استخبار

Düzensizlikler

[değiştir]

Bu veznin düzensizlikleri, ˀifˁâl vezninin düzensizlikleriyle aynıdır.

S. Mücerred

وضوح

ولایت

اذن

راحت

فائده

حال

عفو

منی

غنا

ˀistifˁâl Vezni

استیضاح

استیلا

استیذان

استراحت

استفاده

استحاله

استعفا

استمنا

استغنا

Mecul Masdarlar

[değiştir]

İsimlerin sonuna یة (-iye(t)) eki gelerek elde edilen masdarlara mecul masdarlar denir.

Yalın

مشغول

جاهل

مدنی

اسلام

انسان

Mecul
Masdar

مشغولیت

جاهلیت

مدنیت

اسلامیت

انسانیت


Osmanlıca İçindekiler
Giriş - Alfabe - Metinler
İmlâ Kelime Bilgisi
Türkçe Unsurlar
Arapça ve Farsça Unsurlar