İçeriğe atla

Osmanlıca/Eklerin Yazımı

Vikikitap, özgür kütüphane

Eklerin imlâ kuralları, kelime köklerinden farklılık göstermektedir. Günümüz Latin Alfabesinde kelimelerin telaffuzlarına yakın yazılması sebebiyle bazı eklerin 8'e kadar farklı şekli bulunabilmektedir. Osmanlıcada ise çoğu ekin 1, en fazla 2 şekli bulunur.

Temel İlkeler

[değiştir]

A veya E içeren ekler, genellikle sabit bir şekilde ه (he) okutucusuyla gösterilir. I, İ, U veya Ü içeren ekler ise genelde sabit bir şekilde ی (ye) okutucusuyla gösterilir. Kapalı (ünsüzle biten) ekler ise, genellikle hiçbir okutucu içermez. Aynı zamanda, eklerdeki Dal harfi, sert ünlülerden sonra Te'ye dönüşmez. Ancak K içeren ekler Kaf ve Kef arasında geçiş yapar.

Kelime köklerindeki çoğu ünsüz yumuşaması gösterilmez, ancak Kaf harfinin yumuşayıp Gayn olması gösterilir. Ünlü düşmesi de aynı şekilde gösterilmez, ünlüsü düşen kelimeler direkt okutucu olmadan yazılır.

Harflerin bağlanması

[değiştir]

Okutucu ه (he) veya و (vav) ile biten isimler, ek alınca bağlanmazlar. Diğer muttasıl harfler, bir ek alınca bağlanırlar.

كدییه آننه‌م كوپكه قویونه

İsim Çekim Ekleri

[değiştir]

Çoğul Eki (Cem')

[değiştir]

Arapça kelimelerin Arapça çoğulları, ilerleyen makalelerde incelenecektir. Türkçe çoğul eki ise tahmin edildiği gibidir:

لر -ler
أولر قاپولر قولتقلر

Soru eki

[değiştir]

Türkçede ayrı yazılan soru edatı/eki mı/mi/mu/mü, Osmanlıcada çoğu zaman birleşik yazılır.

می mi

Yuvarlak ünlülerden sonra ی (ye) yerine و (vav) gelmez.

أومی قاپومی قولتقمی

Hâl Ekleri (Ahvâl-i İsm)

[değiştir]
ی -i
ه -e
ده -de
دن -den

Ünlü ile biten kelimelerde kaynaştırma ünsüzü ی (ye) kullanılır.

أوی قاپویی قولتغی
أوه قاپویه قولتغه
أوده قاپوده قولتقده
أودن قاپودن قولتقدن

İlgi eki (Muzafün İleyh) -(n)ın, kef ile yazılır.

ك -iñ

Ünlüyle biten kelimelerden sonra kaynaştırma ünsüzü ن (nun) gelir.

أوك قاپونك قولتغك

Günümüz Türkçesindeki gibi "su" ve "ne" kelimelerinden sonra ن (nun) yerine ی (ye) kaynaştırma ünsüzü gelir.

صویك نه‌یك

Eşitlik (Müsavat) eki ise aşağıdaki gibidir:

جه -ce

Baştaki cim harfi, çe olarak sertleşmez.

كوزلجه یاواشجه أیوجه

Vasıta (Mezidün Maa) eki ise aşağıdaki gibidir:

له -le

Ünlülerden sonra ی (ye) kaynaştırma ünsüzü gelir.

أوله قاپویله قولتقله

Bu ekin ile edatı olarak kullanılması da mümkündür.

أو ایله قاپو ایله قولتق ایله

İyelik Ekleri (İzâfet)

[değiştir]

Mülkiyet ekleri de aşağıdaki şekildedir:

م -m مز -miz
ك كز -ñiz
ی -i

Ünlüyle biten kelimelerden sonra 3. şahısta kaynaştırma ünsüzü س (sin) gelir.

أوم قاپوم قولتغم
أوك قاپوك قولتغك
أوی قاپوسی قولتغی
أومز قاپومز قولتغمز
أوكز قاپوكز قولتغكز

3. şahıs izafe ekinden sonra bir hâl eki gelince, muttasıl harflerle biten kelimelerde ی (ye) düşer, munfasıl harflerle biten kelimelerde düşmez.

أوینی قاپوسنی قولتغنی

"Su" kelimesi, günümüz Türkçesinde olduğu gibi Osmanlıcada da düzensiz olarak ی (ye) kaynaştırma ünsüzü alır.

صویم
صویك
صویی
صویمز
صویكز

Küçültme ekleri (Tasgîr)

[değiştir]
جق­، جك -cik
جغز، جكز -ceğiz

Cim harfi sert ünsüzlerden sonra sertleşip Çe'ye dönüşmez, ancak ince ünlülerden sonra Kaf ve Gayn harfleri Kef olarak inceleşir.

چوجوقجغز قوزیجق كدیجك

Vasıf Eki

[değiştir]
كی -ki
أوككی قاپونككی قولتغككی

Günümüz Türkçesinde, -ki eki dün ve gün kelimeleriyle birleştiğinde ünlü uyumuna uyar. Bu Osmanlıcada gerçekleşmez.

دونكی او كونكی بو كونكی

Zamirlerin Çekimi

[değiştir]

Zamirler, yönelme durum eki -e'yi alınca düzensizlik gösterirler.

بكا baña
سكا saña
اوكا oña
بوكا buña
شوكا şuña

Ayrıca daha eski metinlerde o zamiri şu şekilde çekimlenebilir.

اول ol
آنك anıñ
آنی anı
آكا aña
آنده anda
آندن andan

Çoğul hâli de آنلر (anlar) şeklinde yazılmaktadır.

Ayrıca eski metinlerde شو (şu) yerine de شول (şol) yazılmaktadır. Yeni metinlerde اول (ol) ve شول (şol) sadece işaret sıfatı olarak kullanılmaktadır, zamir olarak kullanılmamaktadır.

شول افندی
şol efendi
اول ذاتك أوینده
ol zatın evinde

Fiil Çekim Ekleri

[değiştir]

Mastar (İsim-Fiil) Ekleri

[değiştir]

-mak/mek eki K ünsüzü içerdiğinden ق (kaf) ve ك (kef) arasında geçiş yapmaktadır.

مق -mak
مك -mek
آكلامق añlamak كورمك görmek

Mastar ekinden sonra günümüz Türkçesinde olduğu gibi hâl ekleri gelebilir. Günümüz Türkçesinden farklı olarak -ı ve -a hâl ekleri de mastar ekinden sonra gelebilir. Bu durumda ق (kaf), غ (gayn) olarak yumuşar

آكلامغی añlamağı كورمه‌كه görmeğe

-ma/me mastar ekinin yazımı ise genel olarak tutarsızdır.

مه، ما -ma, -me

Bu ekin ما şeklinde Elif ile yazılması, daha çok yeni yazımlarda görülür. Eski yazılarda sabit bir şekilde مه diye yazılır.

آكلامه‌ añlama كورمه‌ görmesi

Bazı yazılarda izafe eklerinden önce He düşer, veya kalınsa ك (nef) harfinden önce Elif'e dönüşür.

آكلاماك añlamañ كورمسی görmesi

-ış

[değiştir]

-ış/iş/uş/üş ekinin yazımı da aynı şekilde tutarsızdır.

ش­، یش، وش -ış, -iş, -uş, -üş

Bu ekin و (vav) ile وش şeklinde yazılması, sadece yeni yazılarda görülür. Eski yazılarda da ی (Ye)'nin yazılıp yazılmaması tutarsızdır.

آكلایش anlayış كورش görüş
كوریش görüş
كوروش görüş

Edilgen mastar eki -ım/im/um/üm eki ise و (vav) ve ی (ye) arasında geçiş yapar. Bu ek günümüz Türkçesindeki kadar sık kullanılmaz.

یم، وم -ım, -im, -um, -üm
آلیم alım طوروم durum

Olumsuzluk Eki

[değiştir]

Olumsuzluk eki istisnai olarak ünlü uyumuna göre elif ve he arasında geçiş yapar.

ما -ma-
مه‌ -me-
آڭلامامق añlamamak گورمه‌مك görmemek

Çatı Ekleri

[değiştir]

Çatı eklerinin imlası oldukça tutarsızdır, tek bir doğru şekli yoktur. Aşağıda kullanılan şekiller karışık olarak verilmiştir.

Çatı Osmanlıca Latin
Ettirgen
Müteaddi
در، دیر، ت -dır, -dir-, -t-
Edilgen
Meçhûl
ل، یل، ن -ıl-, -ın-, -n-
İşteş
Müşareket
ش، یش، وش -ş-, -iş-, -üş-
Dönüşlü
Mütâvaat
ن -ın-, -n-

Çatı eklerinin okutucu ile yazılıp yazılmadığı genel olarak tutarsızdır.

آكلاتمق یازدرمق
آكلاشمق كوروشمك
ییقانمق كورنمك

-ıl- edilgen çatı eki ise ünlü ile başlayan bir ek aldığı zaman okutuculu yazılır, öbür türlü okutucusuz yazılır.

یاقلمق یاقیلان
yakılmak yakılan

Eski Osmanlıcada ettirgen çatı eki -dır- eki daima در şeklinde yazılıp u veya ü ile telaffuz edilirdi.

آلدرمق aldurmak طوردرمق durdurmak
أزدرمك ezdürmek أولدرمك öldürmek

Şimdiki Zaman (Zamân-i Hâl)

[değiştir]

Ünlüyle biten kelimelerden sonra -yor, ünsüzle biten kelimelerden sonra -iyor olarak eklenir. Ünlü daralması, konuşmada da yazımda da en yakın metinler hariç bulunmaz.

یور -yor
ییور -iyor

Örnekler aşağıda verilmiştir.

آكلایورم كورییورم
آكلایورسین كورییورسین
آكلایور كورییور
آكلایورز كورییورز
آكلایورسكز كورییورسكز
آكلایورلر كورییورلر

Geniş Zaman (Muzâri)

[değiştir]

Geniş zaman eki; vav, ye ve elif arasında geçiş yapan istisnai bir ektir.

ر -r, -er
ار -ar
یر -ır, -ir
رو -ur, -ür

Bu ekin çok farklı versiyonları olabildiği için bilmek, gitmek ve yapmak fiilleri de örnek olarak çekimlenecektir.

آكلارم كورورم بیلیرم كدرم یاپارم
آكلارسین كورورسین بیلیرسین كدرسین یاپارسین
آكلار كورور بیلیر كدر یاپار
آكلارز كورورز بیلیرز كدرز یاپارز
آكلارسكز كورورسكز بیلیرسكز كدرسكز یاپارسكز
آكلارلر كورورلر بیلیرلر كدرلر یاپارلر

Geniş zamanın olumsuz versiyonu, günümüz Türkçesinde olduğu gibi düzensizdir.

Tablo yapım aşamasındadır

Geçmiş Zaman (Mazi-yi Şühûdî)

[değiştir]
دم -dım دق، دك -dık, -dik
دك -dıñ دیكز -dıñız
دی -dı دیلر -dılar

Dal harfi, sert ünsüzlerden sonra yumuşamaz. Bu sebeple, örnekte görmek ve bakmak fiilleri kullanılmıştır.

كوردم باقدم
كوردك باقدك
كوردی باقدی
كوردك باقدق
كوردیكز باقدیكز
كوردیلر باقدیلر

Dolaylı Geçmiş Zaman (Mazi-yi Naklî)

[değiştir]
مش -mış

Örnek eklenecektir

Gelecek Zaman (Müstakbel)

[değiştir]
ه‌جق -acak ه‌جك -ecek
یه‌جق -yacak یه‌جك -yecek

Örnek eklenecektir

Osmanlıca İçindekiler
Giriş - Alfabe - Metinler
İmlâ Kelime Bilgisi
Türkçe Unsurlar
Arapça ve Farsça Unsurlar