Osmanlıca/İsm-i Fâil ve Mefûller

Bir fiili yapan özneyi belirten isimlere ism-i fâil, bir fiilin nesnesi olan isimlere de ism-i mefûl deriz. Arapçada bu tür isimleri türetmek için gelişmiş bir sistem vardır, ve bu makalede bunu inceleyeceğiz.

Basit Masdarların Fâili ve Mefûlü

Masdarların en basit hâlinde onlarca vezni olduğunu öğrenmiştik. Ancak tüm basit masdarların ism-i fâil ve mefûl'ü aynı vezindedir.

Fâˁil Vezni

فَاعِلْ

Oldukça sık kullanılan bir vezin olan fâˁil vezni, basit masdarların ism-i fâilini yapar.

Masdar	جهالت	أمر	كتابت	حكم	سكون	عجز	كشف	قتل	علم
Fâˁil	جاهل	آمر	كاتب	حاكم	ساكن	عاجز	كاشف	قاتل	عالم

Düzensizlikler

İkinci ünsüz و (vav) veya ی (ye) ise ء (hemze)'ye dönüşür.

Masdar	دور	دوام	جواز	خیانت	عودت	فیض
Fâˁil	دائر	دائم	جائز	خائن	عائد	فائض

Son harf Vav ise Ye'ye dönüşür, uzun İ olarak okunur.

Masdar	جنایت	دها	كفایت	ولایت	رضا	عصیان
Fâˁil	جانی	داهی	كافی	والی	راضی	عاصی

Mefˁûl Vezni

مَفْعُولْ

Yine oldukça sık kullanılan bir vezin olup, basit masdarların ism-i mef'ûllerini yapar.

Masdar	جهالت	أمر	كتابت	حكم	سكون	زكر	عقل	قتل	علم
Mefˁûl	مجهول	مأمور	مكتوب	محكوم	مسكون	مزكور	معقول	مقتول	معلوم

Düzensizlikler

Son iki ünsüzden birisi و (vav) ise düşer. Son iki ünsüzden birisi ی (ye) ise yine Vav düşer, son hece uzun İ ile okunur.

Masdar	صیانت	قول	سیلان	سیر	رعایت
Mefˁûl	مصون	مقوله	مسیل	مسیره	مرعی

Mezidün Fih Masdarların Fâilleri ve Mefûlleri

Mezidün Fih Masdarların fâil ve mefûl isimleri çoğu zaman aynı yazılır, sadece telaffuzda ayrılır. Bu tür fâillerin ve mefûllerin hepsi mü- ön ekiyle başlar.

Masdar		İsm-i Fâil		İsm-i Mefˁûl
A.	L.	A.	L.	A.	L.
تَفْعِیلْ	tefˁîl	مُفَعِّلْ	müfaˁˁil	مُفَعَّلْ	müfaˁˁal
مُفَاعَلَة	müfâˁale(t)	مُفَاعِلْ	müfâˁil	مُفَاعَلْ	müfâˁal
إِفْعَالْ	ˀifˁâl	مُفْعِلْ	müfˁil	مُفْعَلْ	müfˁal
تَفَعُّلْ	tefeˁˁul	مُتَفَعِّلْ	mütefeˁˁil	مُتَفَعَّلْ	mütefeˁˁal
تَفَاعُلْ	tefâˁul	مُتَفَاعِلْ	mütefâˁil	مُتَفَاعَلْ	mütefâˁal
إِنْفِعَالْ	ˀinfiˁâl	مُنْفَعِلْ	münfaˁil	مُنْفَعَلْ	münfaˁal
إِفْتِعَالْ	ˀiftiˁâl	مُفْتَعِلْ	müftaˁil	مُفْتَعَلْ	müftaˁal
إِسْتِفْعَالْ	ˀistifˁâl	مُسْتَفْعِلْ	müstafˁil	مُسْتَفْعَلْ	müstefˁal

Masdar	تواضع	معاونت	تألف	افراط	تشكّر	التزام	انكسار	استحصال
Fâili	متواضع	معاون	مؤلّف	مفرط	متشكّر	ملتزم	منكسر	مستحصل
Masdar	تأسیس	اثبات	احترام	استحكام
Mefûlü	مؤسّس	مثبت	محترم	مستحكم

Düzensizlikler

ˀiftiˁâl vezninde Te'ye olan değişiklikler, ism-i fâil ve mefûlünde de gözlemlenir. ˀifˁâl ve ˀistifˁâl vezinlerinde ilk ünsüzde olan düzensizlikler, ism-i fâil ve mefûlünde gözlemlenmez, ancak müfˁil ve müfˁal vezinlerinde oluşan -üv- silsilesi Türkçeye -û- olarak geçer.

Masdar	اضطراب	ادّعا	ایجاد	ایمان	استیلا
Fâili veya Mefûlü	مضطرب	مدّعی	موجد	مؤمن	مستولی

İkinci ünsüzün و (vav) olduğu durumlarda ˀiftiˁâl ve ˀinfiˁâl vezinlerinde ی (ye)'ye dönüştüğünü görmüştük. Bu masdarların ism-i fâil ve mefllerinde ise söz konusu ی (Ye), ا (Elif)'e dönüşür. Bu vezinlerin ism-i fâil ve mefûlleri aynıdır.

Masdar	احتیاج	اختیار	اشتیاق	اعتیاد
Fâili veya Mefûlü	محتاج	مختار	مشتاق	معتاد

İkinci ünsüzün و (vav) veya ی (ye) olunca ˀifˁâl ve ˀistifˁâl babında -ة (-e(t)) eki geldiğini görmüştük. Bu masdarların ism-i fâil ve mefûllerinde ise و (vav) ve ی (ye) yine düşer, ancak son hecedeki ünlü uzatılır.

Masdar	اداره	اعانه	اراده	استقامت	استشاره
Fâili veya Mefûlü	مدیر	معین	مراد	مستقیم	مستشار

Son ünsüzün و (Vav) veya ی (Ye) olduğu durumlarda her babda Vav veya Ye düşer, ve sondaki ünlü uzatılır.

Masdar	تقویه	مساوات	الغاء	تمادی	التجاء	انزواء	استعفاء
Fâili veya Mefûlü	مقوّا	مساوی	ملغا	متمادی	ملتجی	منزوی	مستعفی

Son iki ünsüzün aynı olması durumunda müfâˁale, ˀifˁâl, tefâˁul, ˀinfiˁâl, ˀiftiˁâl ve ˀistifˁâl vezinlerinin ism-i fâil ve mefûllerinde ünsüz iki kere tekrarlanmaz, sondaki ünsüz şeddelenir.

Masdar	احقاق	ارتداد	استحقاق
Fâili veya Mefûlü	محقّ	مرتدّ	مستحقّ

Osmanlıca İçindekiler
Giriş - Alfabe - Metinler
	İmlâ	Kelime Bilgisi
Türkçe Unsurlar	Ünlüler Ünsüzler Ekler	Kefli Kelimeler Basit Bağlaçlar Zamirler Zarflar
Arapça ve Farsça Unsurlar	Ses Bilgisi Vezinler Masdarlar İsm-i Fâil ve Mefûller Türemiş İsimler İsmin çekimlenmesi Tamlamalar	Harf-i Cerler Farsça Ekler Bağlaçlar Farsça ve Arapça Sayılar