Esperanto/Standart Sıfatlar

Vikikitap, özgür kütüphane
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
↑ İçindekiler ↑
↑ Ek: İleri Seviyede Dersler ↑
← Standart İsimler Standart Sıfatlar Standart Zarflar →

Bu bölümde -A ile biten finaĵvortoları inceleyeceğiz. -A ile biten diğer sözcüklerle ve diğer sıfatlarla karışmamaları için bunlara standart sıfat diyoruz.

Standart sıfatlar nitelik, özellik, aidiyet, ilişki vb. belirtir ve isimleri betimlemek için kullanılır.

-A bitişi genelde bir şekilde kökle ilgili bir niteliğe sahip olma durumunu bildirir.

İsim formu İsim anlamı Sıfat formu Sıfat anlamı Bağlantı
longo uzunluk longa uzun uzunluğu çok olan
ruĝo kırmızı (renk adı) ruĝa kırmızı kırmızı renge sahip olan
bono iyi (felsefi kavram) bona iyi iyi ile vasıflanmış olan
inteligento zekâ inteligenta zeki
zekâsal
çok zekâ sahibi
zekâyla ilgili
homo insan homa insan
insanî
insan olan
insan ile ilgili, insana özgü

Bu tür sıfatların anlamı hem kökün anlamına hem de bağlama (cümlenin gelişine) bağlıdır.

Zamirler ve sayılar da -A ile standart sıfat olurlar. Ancak -A bunlara farklı birer özel anlam (sahiplik, sıralama) katar.

-A'nın arkasından, nitelediği isimlerin sayısına ve durumuna bağlı olarak -J veya -N gelebilir.

longa longaj longan longajn (uzun)
ruĝa ruĝaj ruĝan ruĝajn (kırmızı)
mia maiaj mian miajn (benim)
sesa sesaj sesan sesajn (altıncı)

Daha sonra bu konuları detaylı olarak ele alacağız.

Bir sıfat genelde, nitelediği ismin önüne gelir, ancak isimden sonra da getirilebilir, hatta bir sıfat ismin önündeyken diğeri arkasında olabilir.

Esperanto Türkçe
granda domo
domo granda
büyük (bir) ev
la tago longa
la longa tago
uzun gün
fama Franca verkisto
fama verkisto Franca
Franca fama verkisto
Franca verkisto fama
verkisto fama Franca
verkisto Franca fama
ünlü (bir) Fransız yazar

Sıfatlar ismi bir yüklem yardımıyla da niteleyebilir.

Esperanto Türkçe
La domo estas granda. Ev büyük.
Tiuj ĉi verkistoj estas famaj. Bu yazarlar ünlü.
Mi farbis mian domon blanka. Evimi beyaza boyadım.

Son örnekteki yapı, öncekilerden biraz farklı olup, daha sonra incelenecektir.

Standart sıfatlar aynı zamanda standart olmayan (-O bitişi bulunmayan) isimleri de nitelerler.

Esperanto Türkçe
Mi estas feliĉa. Şanslıyım. / Mutluyum.
Tiu estas mia. O benim(dir).
Tio estas bona. ≈ Bu iyi.
Ili fariĝis koleraj. Kızgınlaştılar.
Ambaŭ ŝajnis dormantaj. ≈ Her ikisi de uyuyor gözüküyor.
Estu singarda! (Vi estu singarda.) ≈ Kendini koru. / Kendine iyi bak.

Emir çekiminde ikinci şahıs bazen söylenmediği için, son örnekte singarda'nın aslında cümlede olmayan vi'yi nitelediğini düşünebiliriz.

Standart sıfatlar kullanılırken bazen nitelenen isim söylenmeden geçilir. Bu durum cümlenin gelişinin, hangi ismin nitelenmek istendiğini açıkça belli ettiği durumlarda gerçekleşir ve bu durumdaki sıfat bir isim gibi davranır.

Aşağıdaki örnek cümlelerde parantez içindeki sözcükler cümlede aslında olmayan, ama varlığı bağlamdan anlaşılan isimlerdir.

Esperanto Türkçe
La palaco de la imperiestro estis la plej belega (palaco) en la mondo. İmparatorun sarayı dünyadaki en güzeldi (en güzel saraydı).
Vi ne estas la unuaj (personoj), kiujn mi vidas hodiaŭ matene. Bugün sabah gördüğüm ilk (kişiler) değilsiniz.
Rekta vojo estas pli mallonga, ol kurba (vojo). Düz yol eğriden (eğri yoldan) daha kısadır.

Zaman belirtirken nitelenen horo (saat), tago (gün) ve jaro (yıl) genelde söylenmeden geçilir. Bu durumda bunlara ait sıralama sayı sıfatları isim gibi davranır.

Esperanto Türkçe
Hodiaŭ estas la dudek sepa (tago) de Marto.

Bugün martın 27.si (27. günü)

Estas la dek-unua (horo) kaj duono. 11. (saat) ve yarım. ≈ (Saat) on bir buçuk.
Tio okazis en Julio (de la) mil naŭcent tridek oka (jaro). Bu (o), 1938. (yılın) temmuz(un)da gerçekleşti.

Günümüzde yıl söylerken çoğu zaman, sayıya sıralama anlamı katan -A da eklenmemektedir.

Esperanto Türkçe
Tio okazis en Julio mil naŭcent tridek ok. O (bu), 1938 temmuzda gerçekleşti.

Nitelenen ismin söylenmemesine iyelik zamirlerinde de sıkça rastlanır.

Esperanto Türkçe
Via pano estas malpli freŝa, ol mia (pano). Senin ekmeğin benim(ekmeğim)den daha az taze.
Vi ankaŭ min redonu al la miaj (homoj).

Sen de beni benimkilere (benim insanlarıma) geri ver.

Ayrıca alia (diğer, başka) sıfatı da çoğu kez isim gibi kullanılır.

Esperanto Türkçe
Mi ne volas tiun ĉi supon, donu al mi alian (supon). Bu çorbayı istemiyorum, bana başka (çorba) verin.
Alian (homon) ne mallaŭdu, vin mem ne aplaŭdu. Başkasını (başka insanı) kınama, kendini alkışlama.

Ayrıca multaj (çok, çoğu), malmultaj (az), pluraj (birçok) kaj kelkaj (bazı) sıfatlarının da isim gibi kullanılması yaygındır.