Esperanto/Standart İsimler

Vikikitap, özgür kütüphane
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
↑ İçindekiler ↑
↑ Ek: İleri Seviyede Dersler ↑
← Esperanto'da Sözcük Türleri Standart İsimler Standart Sıfatlar →

Bu konuda -o ile biten finaĵvortoların temel özelliklerini inceleyeceğiz. Bu tür sözcüklere Esperanto'da O-vorto denir ancak kavramın -o ile bitip isim olmayan sözcükleri de kapsayacak şekilde yanlış anlaşılmaması için burada bunları standart isimler olarak adlandıracağız.

Sonuç olarak, standart isimler isim olan fnaĵvortolardır. Dolayısıyla sonlarında bitiş olarak -o bulunur ve bunları genelde buradan tanırız.

Bir standart isim çok farklı türdeki kavramları açıklamak için kullanılabilir:

Esperanto Türkçe Kavram Türü
tablo masa nesne adı
hundo köpek hayvan türü adı
saĝo bilgelik nitelik adı
amo sevgi duygu adı
kuro koşu hareket adı
martelado çekiçle vurma eylem adı
Berlino Berlin şehir adı
Petro Petro insan adı

Standart isimler çoğul olarak kullanıldıklarında -J, nesne durumunda olduklarında -N eki alırlar. Aynı zamanda her iki durum da geçerli olduğunda bu eklerin her ikisini de aynı anda alabilirler. Ancak -J daima -N'den önce gelir.

Esperanto Türkçe
tabloj
tablon
tablojn
masalar
masayı
masaları
hundoj
hundon
hundojn
köpekler
köpeği
köpekleri

Aynı zamanda standart isimlerde bulunan -o bitişi, bazı amaçlar için kesme işareti (') ile değiştirilebilir. Ancak bu yalnızca -o bitişinden sonra hiçbir şey yoksa yapılır. Yani -o'dan sonra sonuna -j veya -n almış bir isimin bitişi kesme işaretiyle değiştirilemez.

-o Bitişli Kesme İşaretli
hundo hund’
saĝo saĝ’
amo am'
kuro kur’
Berlino Berlin’

Yukarıda kısaca bahsedilen konular ileride daha ayrıntılı bir biçimde incelenecektir.

Şimdi bu isimlerle ilgili en tartışmalı konulardan biri olarak bunların cinsiyet belirtme durumunu ele alalım.

İsimlerin cinsiyet anlamı[değiştir]

Öncelikle belirtmek gerekir ki Esperanto'da gramatik cinsiyet yoktur. (Aynı şey Türkçe'de de, İngilizce'de de var olmadığından bu kavramı bilmeyenler bulunabilir. Gramatik cinsiyet kısaca, ismin erkek veya dişi olmasına göre, aldığı eklerin veya onu niteleyen sıfatların şekil değiştirmesi olarak tanımlanabilir. Örneğin Arapça ve İspanyolca bu özelliğe sahip olan dillerdendir).

Yine de Esperanto'da birçok standart isim, kendi içerisinde cinsiyet anlamı içerir. Bu cinsiyet anlamını sondaki -o bitişinin verdiğini düşünmek yanlıştır.

Esperanto öğrenilirken nasıl ki sözcüklerin anlamının öğrenilmesi gerekiyorsa, insan ve hayvanları tanımlayan standart isimlerin de cinsiyet anlamı içerip içermedikleri öğrenilmek durumundadır. Çünkü bu konuda genel bir kural yoktur.

Esperanto'da isimler, içerdikleri varsayılan cinsiyet anlamına göre üç grupta toplanabilir: erkek isimler, dişi isimler, cinssiz isimler.

Cinssiz isimler[değiştir]

Bunlar cinsiyet anlamı içermezler. Cinsiyet anlamı vermeyen isim türlerini ve bunların bazı örneklerini şu şekilde listeleyebiliriz:


1. Çok genel hayvan ve insan isimleri

Esperanto Türkçe
besto hayvan
birdo kuş
insekto böcek
fiŝo balık
homo insan
persono kişi
infano çocuk

2. Bazı ekler

Esperanto Türkçe
-ulo (kişi eki)
-isto (meslek/ideoloji eki)
-ano (üyelik eki)
-estro (başkanlık eki)
-ido (soy eki)

3. Ortaç ekleri

Esperanto Türkçe
-anto -an
-into -mış olan
-onto -acak olan
-ato -ılan
-ito -ılmış olan
-oto -ılacak olan

4. Bütün hayvanlar

Esperanto Türkçe
kato kedi
leono aslan
ĉevalo at
zebro zebra
hundo köpek
lupo kurt
koko tavuk veya horoz
ansero kaz
pasero serçe
ezoko turnabalığı
formiko karınca
araneo örümcek
muŝo sinek

5. Ailesel olmayan çeşitli insan ilişkileri

Esperanto Türkçe
amiko arkadaş
kolego meslektaş
gasto misafir
najbaro komşu
membro üye
ĉefo şef
kamarado -daş (ortak bir yöne sahip olunan kimse)

6. Meslekler ve çeşitli insan rolleri

Esperanto Türkçe
aktoro aktör, aktris
sekretario sekreter
kelnero garson
tajloro terzi
ŝoforo şoför
geografo coğrafyacı
redaktoro editör
studento öğrenci
sklavo köle
mastro sahip
majstro maystro
moŝto ekselans
ministro bakan
nobelo asilzade
turisto turist
fripono dolandırıcı
heroo kahraman
pasaĝero yolcu
viktimo mağdur

7. Ordu mensupları

Esperanto Türkçe
soldato asker
oficiro subay
kaporalo onbaşı
leŭtenanto teğmen
kapitano yüzbaşı
kolonelo albay
generalo general
adjutanto yaver

8. Bazı din görevlileri

Esperanto Türkçe
pastro rahip
episkopo piskopos
kardinalo kardinal
diakono diyakoz
katoliko katolik
bonzo budist rahip

9. Millet, kavim, ırk sahipleri

Esperanto Türkçe
Anglo İngiliz
Svedo İsveçli
Ruso Rus
Japano Japon
Ĉino Çin
Arabo Arap
Cigano Çingene
Lapono Lapon
Judo Yahudi
Apaĉo Apaçi
Slavo Slav
indiĝeno yerli

10. Doğaüstü varlıklar

Esperanto Türkçe
dio tanrı
diablo şeytan
anĝelo melek
feo peri
koboldo gulyabani
fantomo hayalet
genio cin

Erkek isimler[değiştir]

Bu isimler söylendiğinde bahsedilen bireyin erkek olduğu anlamı kendliğinden çıkar. İşte gruplandırılmış bazı örnekler:


1. Erkek olduğu açık çeşitli isimler

Esperanto Türkçe
viro adam, erkek
sinjoro bay, bey
fraŭlo bekâr erkek
knabo erkek çocuk-genç, oğlan
bubo afacan
ĝentlemano centilmen
masklo erkek

2. Bir ek

Esperanto Türkçe
-ĉjo (erkek adı kısaltma eki)

3. Aile ile ilgili isimler

Esperanto Türkçe
patro baba
frato erkek kardeş
filo oğul
avo dede
nepo torun
nevo yeğen
onklo amca, dayı
kuzo kuzen
fianĉo nişanlı (erkek)
edzo koca (eş)
vidvo dul (erkek)

Not : Ancak, parenco (akraba) sözcüğü genelde cinssiz kabul edilir.


4. Asiller ve benzer üst kesim

Esperanto Türkçe
reĝo kral
caro çar
princo prens
grafo kont
barono baron
ŝaho şah
mikado mikado (Japon kralı)
emiro emir (Arap emiri)
samurajo samuray

Not : Ancak nobelo (asil) sözcüğünün kendisi genelde cinssiz sayılır.


5. Bazı din adamları

Esperanto Türkçe
imamo imam
papo papa
rabeno haham
abato başrahip
monaĥo keşiş

6. Hayvanlarla ilgili bazı özel kullanımlar

Esperanto Türkçe
taŭro boğa
okso öküz
kapono kısır horoz
stalono aygır

Dişi isimler[değiştir]

Bunlar anlam içeriğinde dişi olma durumu bulunan isimlerdir.


1. Dişi olduğu açık olanlar

Esperanto Türkçe
femalo dişi

2. Bazı ekler

Esperanto Türkçe
-in- dişileştirme eki
-nj- dişi ad kısaltma eki

3. Çeşitli dişi isimler

Esperanto Türkçe
amazono amazon
damo dam(a)
furio Furies
gejŝo geyşa
hetajro hetaerae
madono Meryem
matrono Matrones
megero Megaera
meretrico metres
muzo müz
nimfo Nemf
primadono prima donna
putino hayat kadını
subreto soubrette

Cinsler arası geçiş[değiştir]

Sonuç olarak, anlam bakımından isimlerin büyük bölümünün cinssiz olduğu söylenebilir. Erkek isimler çok daha azdır, dişi isimler bunlardan da az miktardadır.

Burada bahsedilen cinsiyet sınıflandırmalarına her zaman uyulması beklenemez. İsimlerin taşıdıkları cinsiyet ayrıntısı üzerinde herkesin kabul ettiği kesin bir anlaşma yoktur.

-IN eki kullanılarak, bir sözcüğe dişilik anlamı katılabilir.

İsim Cins +ino Yeni cins
homo (insan) cinssiz homino (dişi insan) dişi
viro (adam) erkek virino (kadın) dişi
studento (öğrenci) cinssiz studentino (kız öğrenci) dişi
hundo (köpek) cinssiz hundino (dişi köpek) dişi

İsim erkekse, dişisinden bahsetmek için -in kullanılır. İsim cinssizse de dişi olduğu özellikle vurgulanmak istendiğinde -in kullanılabilir. İsim dişiyse tabii ki -in kullanılmaz.

Mutlaka erkek olduğu vurugusu yapılmak isteniyorsa cinssiz bir isme vira (erkek) sıfatı veya bunun kısaltılmışı olan VIR- öneki getirilebilir. (VIR- aslında geleneksel anlamda ek olarak sayılmaz.)

İsim Cins vir+ Yeni cins
leono (aslan) cinssiz virleono (erkek aslan) erkek
hundo (köpek) cinssiz virhundo (erkek köpek) erkek
homo (insan) cinssiz virhomo (erkek insan) erkek
studento (öğrenci) cinssiz vira studento (erkek öğrenci) erkek

İsim erkekse elbette vir- eklenmez. İsim dişiyse teorikte vir- eklenebilir ancak böyle bir durumla pek karşılaşılmaz.


GE- önekiyle "her iki cinsiyet" anlamı verilebilir.

İsim Cins ge+ Yeni cins
homo (insan) cinssiz gehomoj (dişi ve erkek insanlar) karışık
viro (adam) erkek geviroj (kadınlar ve adamlar) karışık
studento (öğrenci) cinssiz gestudentoj (erkek ve kız öğrenciler) karışık
hundo (köpek) cinssiz (gehundoj dişi ve erkek köpekler) karışık

Eğer isim cinssizse, ge- aslında gereksizdir. Ancak, her iki cinsten de en az birer tane bulunduğu vurgulanmak istenirse kullanılabilir. Ge- genelde erkek isimlerde veya nadiren cinssiz isimlerde kullanılır, dişi isimlerle kullanılmaz.

-CJ- kısaltma ekiyle yapılan isimler erkek, -NJ- ile yapılanlar dişi sayılır.

Ne yazık ki bazı isimlerin cinsiyet anlamı hakkında farklı görüşler vardır. Özellikle cinssiz isimlerden 1., 2., 3., 4., 9. ve hatta 5. gruptakilerinin bazılarını erkek isim kabul edenler bulunmaktadır. Bu yüzden, gerekli olmadığı hâlde -in eki bunlarla çokça kullanılır.

Eski zamanlarda, bugün cinssiz diye niteledirdiklerimizin bir çoğunun erkek olarak kullanıldığını belirtmek gerekir. Ancak dil, zamanla gereksinimleri karşılamak adına cinssizleşme yönünde değişmektedir.

İleride vir-, -in, -ĉj-, -nj- ekleri daha ayrıntılı olarak incelenecektir.