Esperanto/2. Ders

Vikikitap, özgür kütüphane
Şuraya atla: kullan, ara
↑ İçindekiler ↑
← 1. Ders 2. Ders 3. Ders →
Bu bölümde işlenen konular
Sözcük bilgisi Li, Ŝi, Ne, Mateno, Tago, Vespero, Nokto, Bona, Nova, Bela, Juna, Granda, Longa, Alta
Dilbilgisi Mal- ön eki, Ne- ön eki, Sıfatlar, Olumsuzluk
Pratik - İletişim kurma Gün içinde selamlaşma, Durum belirtme

Sözcükler[değiştir]

Li[değiştir]

= o (erkek)/ li /

Li, "o" anlamındaki şahıs zamirlerinden biridir.

Yalnızca erkeklerden (erkek insan ve nadiren erkek hayvan) bahsederken kullanılır.

Ŝi[değiştir]

= o (dişi)/ şi /

Ŝi, "o" anlamına gelen diğer bir şahıs zamiridir.

Yalnızca dişilerden (dişi insan ve nadiren dişi hayvan) bahsederken kullanılır.

* "O" anlamına gelen başka bir şahıs zamiri daha var, ancak bunu sonraki derste ele alacağız.

Esperanto'daki Ŝ / ŝ harfi Türkçe'deki "ş" gibi okunur.

Mateno[değiştir]

= sabah/ mateno /

Tago[değiştir]

= gün/ tago /

Vespero[değiştir]

= akşam/ vespero /

Nokto[değiştir]

= gece/ nokto /

Bona[değiştir]

= iyi/ bona /

Nova[değiştir]

= yeni/ nova /

Bela[değiştir]

= güzel, yakışıklı/ bela /

Juna[değiştir]

= genç/ yuna /

Granda[değiştir]

= büyük/ granda /

Longa[değiştir]

= uzun (ence)/ longa /

Alta[değiştir]

= yüksek, uzun (boyca)/ alta /

Longa ve Alta[değiştir]

Esperanto'da uzun anlamını iki sözcük karşılar: longa ve alta.

Genel olarak, cisimlerin (özellikle yatay duranların) uzunluğunu belirtirken veya "uzun" kavramını mecazi olarak kullanırken longa sözcüğü kullanılır. Örneğin; uzun kalem, uzun tren, uzun timsah, uzun yol, uzun zaman, uzun gece, uzun yazı, uzun konuşma, uzun hayat söz gruplarında altı çizili "uzun"ların Esperanto karşılığı longa’dır.

Alta ise yüksek demektir. Ama, içinde yükseklik anlamı bulunan uzunlukları (dikey uzunlukları) ve mecazi olarak "yüksek" kavramını da karşılar. Örneğin, uzun adam, uzun çocuk, uzun direk, uzun kule, yüksek bina, yüksek dağ, yüksek fiyat, yüksek seviye, yüksek kalite söz gruplarında altı çizili kelimeleri karşılayan Esperanto sözcük alta’dır.

Özetle, longa uzun, alta yüksek demektir. Ama bahsedilen uzunluk, cismin dikey duruşundan dolayı yüksekliği de beraberinde getiriyorsa, uzun yerine yüksek anlamına gelen alta kullanılır (özellikle de bir insanın boyundan bahsederken).

Ne[değiştir]

= hayır, değil vb./ ne /

Ne’nin kullanımını "Dilbilgisi" başlığı altındaki "Olumsuzluk" bölümünde açıklayacağız.

Dilbilgisi[değiştir]

Mal- Ön Eki[değiştir]

Mal-, zıt anlam belirten ön ektir. Önüne geldiği sözcüğü karşıt anlamlı bir sözcüğe çevirir.

* Esperanto'da yapım eki olarak birçok ön ek ve sonek (veya bazılarına göre iç ek) bulunur. Bu sayede ezberlenmesi gereken kelime sayısı bir hayli azalır ve aynı zamanda dilde üretkenliğin de önü açılır.

Mal-´ın anlamı nasıl değiştirdiğini aşağıdaki tabloda görebiliriz.

Esperanto
Sözcük
Türkçe
Anlamı
"Mal-" Ekli
Sözcük
Türkçe
Anlamı
Bona iyi Malbona kötü
Nova yeni Malnova eski
Bela güzel,
yakışıklı
Malbela çirkin
Juna genç Maljuna yaşlı
Granda büyük Malgranda küçük
Longa uzun (ence) Mallonga kısa (ence)
Alta yüksek,
uzun (boyca)
Malalta alçak,
kısa (boyca)

Oldukça basit değil mi? Bu ve benzeri ekler ve sözcük birleştirme sayesinde, bir tek kök sözcük ezberleyerek bir anda 10 ila 100 kadar yeni kelime öğrenmiş olabilirsiniz.

* Kolaylıkla tahmin edebileceğiniz gibi mallonga ve malalta’nın kullanım alanları arasındaki fark, longa ve alta arasındaki ayrımın bir benzeridir. Yani "kısa tren" demek için mallonga (ence kısa) kullanırken, "kısa adam" derken malalta (alçak, boyca kısa) kullanılmalıdır.

* Bazı zıt sözcüklerin alternatifleri de vardır. Örneğin malgranda yerine eta da kullanılabilir (bu da aslında bir eke dayanıyor). Başka bir örnek ise malnova ile aynı anlama gelen olda sözcüğüdür. Ancak bu sözcük, şiir vb. eserler dışında pek kullanılmaz.

Ne- Ön Eki[değiştir]

Ne- ön eki ... olmayan anlamını verir.

Bu ekin kullanımını şu tabloda tabloda örnekleyebiliriz:

Esperanto Türkçe Esperanto Türkçe
Bona iyi Nebona iyi olmayan
Nova yeni Nenova yeni olmayan
Bela güzel,
yakışıklı
Nebela güzel olmayan,
yakışıklı olmayan
Juna genç Nejuna genç olmayan
Granda büyük Negranda büyük olmayan
Longa uzun (ence) Nelonga (ence) uzun olmayan
Alta yüksek,
uzun (boyca)
Nealta yüksek olmayan,
(boyca) uzun olmayan

Ne- ve Mal-[değiştir]

Mal- ve Ne- ön eklerinin anlamları birbirine benzemekle birlikte aralarında bir nüans vardır.

Örneğin, malgranda "küçük" demektir, negranda "büyük olmayan" demektir. Büyük olmayan bir şeyin küçük olması gerekmez (orta büyüklükte olabilir ama küçük de olabilir).

Benzer şekilde, malbela (çirkin) net bir olumsuz durumu belirtirken, nebela (güzel olmayan) sadece olumlu anlamın yokluğunu belirtir.

Ne- ile Mal- ard arda da kullanılabilir. Örneğin nemalgranda "küçük olmayan", nemalbona "kötü olmayan" anlamına gelir.

* Bona (iyi) sözcüğüne mal- ekleyerek malbona (kötü), ona da ne- ekleyerek nemalbona (kötü olmayan) sözcüğünü elde ettik. Peki malnebona olabilir miydi? Dilbilgisi bakımından evet, ancak anlam bakımından hayır diyebiliriz. Çünkü nebona "iyi olmayan" demektir, mal- eki ise anlamı tam zıttına çevirir. Halbuki "iyi olmayan" kavramının anlamca zıttı yoktur. "İyi", "iyi olmayan"ın değil "kötü"nün zıttıdır. "Kötü olmayan" da "iyi olmayan"ın zıttı değildir, çünkü iyi olmayan birşey kötü de olmayabilir. Yani özetle, malnebona teorik olarak doğru bir sözcüktür ama hiçbir tutarlı anlam ifade etmez.

* Şu ana dek gördüğümüz üzere Esperanto mantık kurallarına oldukça bağlı bir dildir. Buna göre teorik olarak malmalbona ve nenebona sözcükleri bona ile aynı anlama, yani "iyi" anlamına gelmelidir. Öyleyse bu sözcükler mantıklıdır, ama elbette bunları günlük hayatta kullanmak son derece mantıksızdır.

Sıfatlar[değiştir]

Hemen hemen bütün isimlerin o ile bittiğini hatırlayalım. Sıfatlar için de benzer bir durum sözkonusudur. Bütün sıfatlar a ile biter.

Esperanto Türkçe
bona iyi
bela güzel (vb.)
malnova eski
granda büyük
maljuna yaşlı

* Aslında sondaki -o'yu -a'ya çevirerek isimden sıfat yapmak, sondaki -a'yı -o'ya çevirerek de sıfattan isim yapmak mümkündür. İlk aşamada bunun ayrıntısından bahsetmeye gerek duymuyoruz, bunu yapmaya zaman içinde kendi kendinize alışacaksınız.

İsmi Sıfatla Niteleme[değiştir]

Esperanto'da yalın durumdaki adları sıfatla niteleme işini aynen Türkçe'deki gibi yapaniliriz.

Esperanto Türkçe Okunuş
bona instruisto iyi (bir) öğretmen bona instruisto
bela infano güzel (bir) çocuk bela infano
malnova libro eski (bir) kitap malnova libro
granda urbo büyük (bir) şehir granda urbo
maljuna viro yaşlı (bir) adam malyuna viro

Türkçe'den farklı olarak Esperanto'da önce ismi, sonra sıfatı söylemek de mümkündür.

Esperanto (1) Esperanto (2) Türkçe
malbona studento studento malbona kötü (bir) öğrenci
malalta virino virino malalta kısa bir kadın
nova tago tago nova yeni (bir) gün
nebona homo homo nebona iyi olmayan (bir) insan
longa nokto nokto longa uzun (bir) gece

1. sütundaki kullanım, 2. sütundakilere göre daha yaygındır.

Birden çok sıfat kullanarak da Türkçedekine benzer yapıda tamlamalar oluşturabiliriz.

Esperanto Türkçe
juna bela virino genç güzel (bir) kadın
bela malgranda urbo güzel küçük (bir) şehir
bona malnova libro iyi (bir) eski kitap

* Umarım en son örneğin neden "iyi eski (bir) kitap" diye değil de "iyi (bir) eski kitap" biçiminde çevrildiğine takılmamışsınızdır. Sonuçta çeviri matematik kurallarıyla açıklanamaz, esas olan, anlamı uygun şekilde karşılamaktır. Bundan sonraki derslerde bu tür önemsiz ayrıntılarla ilgili ayrıca açıklama yapmayacağım ancak çevirinin yeterince farklı olmasını gerektiren önemli bir neden varsa bunu belirteceğim.

Sıralama serbestliği bu tür tamlamalarda da vardır. Örneğin, son tamlamayı söylemek için 6 ayrı alternatifimiz var:

Esperanto Türkçe
bona malnova libro iyi (bir) eski kitap
malnova bona libro iyi (bir) eski kitap
libro bona malnova iyi (bir) eski kitap
libro malnova bona iyi (bir) eski kitap
bona libro malnova iyi (bir) eski kitap
malnova libro bona iyi (bir) eski kitap

Sıfat Cümlesi[değiştir]

Esperanto'da sıfat cümlesi kurmak kolaydır ve isim cümlesi kurmakla arasında önemli bir fark yoktur. Örnekleri inceleyelim:

Esperanto Türkçe Okunuş
Mi estas alta. Ben uzun( boyluy)um. mi estas alta
Istanbulo estas granda. İstanbul büyüktür. istanbulo estas granda
Li estas juna. O (erkek) genç. li estas yuna

Her ne kadar sıfat cümlesi olmasa da, yeri gelmişken yüklemi nitelenmiş ad olan isim cümlelerine örnek verelim.

Esperanto Türkçe Okunuş
Esperanto estas bona lingvo. Esperanto iyi bir dildir. esperanto estas bona lingvo
Mi estas bona homo. Ben iyi bir insanım. mi estas bona homo
Istanbulo estas bela urbo. İstanbul güzel bir şehir. istanbulo estas bela urbo
Ŝi estas malbona instruisto. O (kadın) kötü bir öğretmen. şi estas malbona instruisto

Sıralama konusunda hâlâ yeterince özgürüz.

Esperanto Türkçe Okunuş
Juna estas Ayşe. Ayşe gençtir. yuna estas ayşe
Instruisto mi estas. Ben bir öğretmenim. instruisto mi estas
Estas li juna. O (erkek) genç. li estas yuna

Yine de hiçbir zaman aşağıdaki gibi anlaşılması zor bir sıra kullanmamaya özen göstermek iyi olur değil mi?

Esperanto Türkçe
Estas studento malnova instruisto. Eski bir öğretmen, bir öğrenci.
Eski bir öğrenci, bir öğretmen.

* Ne dediği pek belli olmayan yukarıdaki cümleyi bir kenara bırakırsak, bugüne kadarki bütün cümlelerimizin öznesi ya özel isim (Turkio, Esperanto, Ayşe, ...) ya da bir şahıs zamiri (Mi, Li, ...) oldu. Çünkü cins isimleri kullanmadan önce artikelin kullanımını öğrenmek iyi olacak ve bu konuyu da 4. derste ele alacağız.

Olumsuzluk[değiştir]

Esperanto'da temel olumsuzluk sözcüğü "ne"dir.

Sıra çok önemli olmamakla birlikte, bir cümleyi olumsuzlaştırmanın en kolay yolu yüklemin öncesine ne getirmektir. Şu ana kadar eylem temelli bir yüklem olarak yalnızca estas´ı öğrendik.

Esperanto Türkçe Okunuş
Mi ne estas malalta. Ben kısa boylu değilim. mi ne estas malalta
Istanbulo ne estas lando. İstanbul bir ülke değildir. istanbulo ne estas lando
Li ne estas malbona viro. O (erkek), kötü bir adam değildir. li ne estas malbona viro

* Ne´nin cümledeki konumunu değiştirebiliriz. Olumsuzluk durumu aynı kalır ama olumsuzluk vurgusu ne´den sonra gelen sözcüğe kayar. Çok önemli olmadığınıdan şimdilik bunun üstünde durmayacağız.

Pratik[değiştir]

Özet[değiştir]

  • Sıfatlar -a ile biterler ve nitelediği ismin sonuna veya başına getirilebilirler.
  • Mal- öneki kelimeyi zıt anlama çevirir, ne- öneki zıt anlama göre daha zayıf olan "... olmayan" anlamı verir.
  • Yalnız başına kullanıldığında ne cümleyi olumsuz yapar, alışılmış yeri yüklemin önüdür.

Alıştırmalar[değiştir]

Anahtar[değiştir]