Türükçä/Yapım Ekleri

Vikikitap, özgür kütüphane
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla

Türükçä’deki yapım ekleri çoğunlukla Türkçedekilerle aynıdır. Ancak bazılarında küçük ama önemli ses değişiklikleri bulunmaktadır. Bu nedenle özellikle şu üç kural önemlidir:

1-İçinde c geçen -cı, -cılık, -ıncı ekleri Türükçä’de ç ile yazılır ve okunur; (tilçi, temirçilik, ekinçi vb.)

2- Ünlü uyumunun gereği olarak -lık/-lik eki Türükçä’de -lıq/lik/-luq/lük biçimlerini alır; (yoqsulluq, köplük, birinçilik vb…)

3-Arapça nispet eki -î, Türükçä’de -iy biçiminde yazılır. Milliy, Türkiy, Şaxsiy

Türkçede bulunmayan ya da sadece kalıplaşmış sözlerde görülen Türükçä yapım ekleri şunlardır:

İsimden İsim Yapan Ekler:

-ça/-çä: kökräkçä (yelek), bölükçä ( parça)

-çan/-çän: Severlik, severek yapma anlamı katar: çaquvçan ( ispiyoncu, jurnallemeyi seven), işçän (çalışkan, hamarat, işini severek yapan, aktif), Sevişçän (mihriban, sevecen, sevgi ve ilgisini esirgemeyen)

-çıl/çil: Meyil, sevme, hoşlanma, yandaşlık bildirir: etçil ( etobur), otçul ( otobur)

-daş/däş: zamandaş (çağdaş), eldäş ( hemşehri)

-gı/-gi-: keçägi ( geceki), ölkädägi (ülkedeki), astdagı (aşağıdaki), qoluñuzdagı ( elinizdeki)

-ımtır/-imtir: Benzerlik, andırma bildirir, genellikle renkler ile kullanılır: sarımtır (sarımsı), kökümtür (mavimsi), qaramtır (siyahımsı), alımtır (pembemsi)

-laq/-läk: eğinläk (geniş omuzlu), qarınlaq ( göbekli), etläk ( etleri sarkan)

Küçültme Ekleri:

Türkçeden farklı olanları vardır, Başlıcaları şunlardır:

-çaq/-çäk: tayçaq ( taycık), kelinçäk ( gelincik), çağaçaq ( bebecik)

-gına/-ginä: azgına ( azıcık), balagına ( çocukçağız), qızgına (kızcağız), Öyginä (evcik)

-qay/-käy: başqay ( başçık), qoñşuqay ( komşucuk), siñilkäyim ( bacıcığım)

-tay/-täy : oğultay ( küçük oğul), erkätäy ( nazlı, şımarık, gözde)

Sayılara Eklenen Ekler ve Anlamları:

-ala/-älä: üçälä kitap (üç kitap birden, üç kitap da ), onalamız ( onumuz birden, onumuzdan her biri de), qırqala adam ( kırk adam birden, kırk adam da)

-ar/-är/-şar/-şär: birär (birer), ekişär ( ikişer), altışar ( altışar), yetişär ( yedişer)

-avı/-ävi: ekävimiz ( ikimiz), toquzavımız ( dokuzumuz); birliktelik anlamı verir, ona kadar kullanılabilir.

-lap/-läp: onlap ( onlarca), yüzläp (yüzlerce), miñläp ( binlerce)

-ta/-tä: birtä ( bir tane), altıta ( altı tane), onta ( on tane)

-taça/täçä: birtäçä ( bir tane kadar), altıtaça ( altı tane kadar), ontaça ( on tane kadar)

Farsçadan alınma -xanä (-hane) sözü Türkçeye göre fazla işletilir: yazuvxane (ofis), yataqxanä (öğrenci yurdu), aşxanä (mutfak, yemekhane, lokanta, restoran), emxänä (eczane), ağıruvxanä (hastane)

İsimden Fiil Yapan Ekler:

-ay/-äy : azaymaq (azalmak), köpäymäk (çoğalmak), qaraymaq (kararmak), ulgaymaq (büyümek)

-qar/kär: başqarmaq (yönetmek), eskärmäk ( hatırda tutmak, akılda tutmak)

-r: eskirmäk (eksimek), qısqarmaq (qısalmak)

-ra/rä: qarañıramaq (alacakaranlık olmak), telbärämäk ( delirmek)

-sıra/-sirä: yoksun olma, bulunmama anlamı katar; elsirämäk (devletsiz olmak, devletsiz kalmak), añsıramaq ( mantıksız olmak, mantıksızlaşmak). Aynı yapı ihtiyaç duyma, isteme de bildirebilir.

Mastar: Fiil ismini anlatmak üzere Türükçä üç eki sıklıkla işletir:

1) –maq/-mäk: Bolmaq ( Olmak), Kelmäk (Gelmek), Almaq (Almak), Bilmäk (Bilmek) ; Asli mastar ekidir.

2) –uv/-üv/-v: Qorquv ( Korku, Korkma), Sevüv ( Sevgi, Sevme, Aşk), Sunuv ( Sunu, Sunma); Bu mastar eki daha çok eylem cümlenin öznesi iken kullanılsa daha iyi olur.

3) –ış/-iş: Körüş ( Görüş, Görme), Alış ( Alış, Alma), Baqış ( Bakış), Çıqış ( Çıkış)

 Fiilden İsim Yapan Ekler:

-alga/-älgä: qoñalga ( helikopter pisti), tüşälgä (pist),

-arman/-ärmän/-rman/-emän : öğrätärmän ( antrenör), oqurman ( okuyucu)

-çaq/-çäk: tartınçaq ( çekingen), erinçäk (üşengeç)

-dıq/dik: qaldıq ( kalıntı, artık, posa), tapıldıq ( buluntu, bulgu)

-gıç/-giç: öçürgiç ( silgi), qapyuvgıç ( bulaşık makinesi), körsätgiç ( işaret, ibare, gösterge)

-gir/-kir: ötkür ( keskin, sivri), sezgir ( duyarlı, hassas), bolmagır ( yaramaz)

-ımta/-imtä: süzümtä (netice, sonuç), barımta ( gidişat)

-ma/-mä: basma (basımevi)

-qaq/-gaq/-käk/-gäk: batqaq ( batak, bataklık), eşkäk ( kayık küreği), uyuşqaq ( uyum
sağlayan)

-uvçı/üvçi: belli bir eylemi yapan kişi adları türetir; oquvçı ( okuyucu), aluvçı ( alıcı),

berüvçi (verici)

Fiilden Fiil Yapan Ekler:

-gız/-giz: yürgüzmäk ( yürütmek), oturguzmaq ( oturtmak), yatqızmaq ( yatırmak), kirgizmäk
(girdirmek, sokmak),

-ız/-iz: emizmäk ( emdirmek, emzirmek), aqızmaq ( aktırmak, akıtmak)

-qaz/-gaz/-käz/-gäz: otqazmaq ( oturtmak), körgäzmäk ( göstermek)

-sät: körsätmäk ( göstermek)