|
Yeniçağ (Yeñiçağ, Yäñiçağ)
Yeniçağda hem isim ve fiil kökleri hem de yapım ve çekim ekleri bakımından Türk dilindeki üç gruptan ikisinde bulunanlar kullanılır. Eğer bu yöntemle sonuç alınamazsa tüm lehçeler içerisinde ağırlıkta olan kelime veya ek alınır veya çoğunlukta olan sesler alınarak yeni kelime veya ek yapılır.
İSİMLER
İsmin Halleri:
Yalın hal: Eksizdir. bala, öy
İlgi hali: -nıñ -niñ -nuñ -nüñ balanıñ, öynüñ
Yükleme hali: -nı, -ni, -nu, -nü balanı, öynü
Yaklaşma hali: -ğa, -gä, -qa, -kä; birinci ve ikinci teklik şahıs iyelik ekinden sonra: -a, -ä; üçüncü
şahıs iyelikten sonra: -na, -nä balağa, öygä; balama, öyüñä; balasına, öylärinä
Bulunma hali: -da, -dä, -ta, -tä; üçüncü şahıs iyelikten sonra araya -n- girer. balada, öydä;
balasında, öylärindä
Uzaklaşma hali: -dan, -dän, -tan, -tän; üçüncü şahıs iyelikten sonra araya -n- girer. baladan,
öydän; balasından, öylärindän
İsim Çekimi:
1.Teklik şahıs: -mın, -min, -mun, -mün Türkmün
2. Teklik şahıs: -sıñ, -siñ, -suñ, -süñ; -sız, -siz, -suz, -süz Türksüñ, Türksüz
3. Teklik şahıs: eksiz veya -dır, -dir, -dur, -dür, -tır, -tir, -tur, -tür Türk, Türktür
1. Çokluk şahıs: -mız, -miz, -muz, -müz Türkmüz
2. Çokluk şahıs: -sıñlar, -siñlär, -suñlar, -süñlär; -sızlar, -sizler, -suzlar, -süzlär Türksüñlär, Türksüzlär
3. Çokluk şahıs: eksiz veya -dır, -dir, -dur, -dür, -tır, -tir, -tur, -tür Türk, Türktür
FİİLLER
Şimdiki zaman:
1) Ünsüzle biten fiillerden sonra -a, -ä; ünlüyle biten fiillerden sonra -y eklenerek yapılır. Türkiye Türkçesindeki
şimdiki zamandan farklı olarak teşekkür etme, tebrik etme, özür dileme, vedalaşma gibi çeşitli kalıplarda
kullanılmasıdır.
yazamın, yazasıñ / yazasız, yazadı, yazamız, yazasıñlar / yazasızlar, yazadı / yazışadı
bilämin, biläsiñ / biläsiz, bilädi, bilämiz, biläsiñlär / biläsizlär, bilädi / bilişädi
oquymun, oquysuñ / oquysuz, oquydu, oquymuz, oquysuñlar / oquysuzlar, oquydu / oquşadı
2) Fiillere -maqta, -mäktä eklenerek yapılır.
yazmaqtamın, yazmaqtasıñ / yazmaqtasız, yazmaqta,
yazmaqtamız, yazmaqtasıñlar / yazmaqtasızlar, yazmaqta ̡ / yazışmaqta
bilmäktämin, bilmäktäsiñ / bilmäktäsiz, bilmäktä, bilmäktämiz, bilmäktäsiñlär / bilmäktäsizlär, bilmäktä / bilişmäktä
oqumaqtamın, oqumaqtasıñ / oqumaqtasız, oqumaqta, oqumaqtamız, oqumaqtasıñlar / oqumaqtasızlar, oqumaqta /
oquşmaqta
Geniş zaman:
Ünsüzle biten fiillerden sonra -ar, -är; ünlüyle biten fiillerden sonra -r eklenerek yapılır.
yazarmın, yazarsıñ / yazarsız, yazar, yazarmız, yazarsıñlar / yazarsızlar, yazar / yazışar
bilärmin, bilärsiñ / bilärsiz, bilär, bilärmiz, bilärsiñlär / bilärsizlär, bilär / bilişär
oqurmun, oqursuñ / oqursuz, oqur, oqurmuz, oqursuñlar / oqursuzlar, oqur / oquşar
Gelecek zaman:
1) Ünsüzle biten fiillerden sonra -acaq, äcäk; ünlüyle biten fiillerden sonra -yacaq, yäcäk eklenerek yapılır.
yazacaqmın, yazacaqsıñ / yazacaqsız, yazacaq, yazacaqmız, yazacaqsıñlar / yazacaqsızlar, yazacaq / yazışacaq
biläcäkmin, biläcäksiñ / biläcäksiz, biläcäk, biläcäkmiz, biläcäksiñlär / biläcäksizlär, biläcäk / bilişäcäk
oquyacaqmın, oquyacaqsıñ / oquyacaqsız, oquyacaq, oquyacaqmız, oquyacaqsıñlar / oquyacaqsızlar, oquyacaq /
oquşacaq
2) Fiillere -maqçı, -mäkçi eklenerek bir niyeti ifade eden gelecek zaman yapılır.
yazmaqçımın, yazmaqçısıñ / yazmaqçısız, yazmaqçı, yazmaqçımız, yazmaqçısıñlar / yazmaqçısızlar, yazmaqçı /
yazışmaqçı
bilmäkçimin, bilmäkçisiñ / bilmäkçisiz, bilmäkçi, bilmäkçimiz, bilmäkçisiñlär / bilmäkçisizlär, bilmäkçi / bilişmäkçi
oqumaqçımın, oqumaqçısıñ / oqumaqçısız, oqumaqçı, oqumaqçımız, oqumaqçısıñlar / oqumaqçısızlar, oqumaqçı /
oquşmaqçı
Geçmiş zaman:
1) Fiillere -dı, -di, -du, -dü, -tı, -ti, -tu, -tü eklenerek yapılır.
yazdım, yazdıñ / yazdıñız, yazdı, yazdıq, yazdıñlar / yazdıñızlar, yazdı / yazıştı
bildim, bildiñ / bildiñiz, bildi, bildik, bildiñlär / bildiñizlär, bildi / bilişti
oqudum, oquduñ / oquduñuz, oqudu, oquduq, oquduñlar / oquduñuzlar, oqudu / oquştu
2) Ünsüzle biten fiillerden sonra -ıp, -ip, -up, -üp; ünlüyle biten fiillerden sonra -p eklenerek yapılır. Duyulan veya
öğrenilen şeyleri anlatmakta kullanılır.
yazıpmın, yazıpsıñ / yazıpsız, yazıptı, yazıpmız, yazıpsıñlar / yazıpsızlar, yazıp / yazışıp
bilipmin, bilipsiñ / bilipsiz, bilipti, bilipmiz, bilipsiñlär / bilipsizlär, bilip / bilişip
oqupmun, oqupsuñ / oqupsuz, oquptu, oqupmuz, oqupsuñlar / oqupsuzlar, oqup / oquşup
3) Fiillere -ğan, -gän, -qan, -kän eklenerek yapılır. Farkedilen, tespit edilen şeyleri anlatmakta kullanılır. Uzak geçmiş
için de kullanılır.
yazğanmın, yazğansıñ / yazğansız, yazğan, yazğanmız, yazğansıñlar / yazğansızlar, yazğan / yazışqan
bilgänmin, bilgänsiñ / bilgänsiz, bilgän, bilgänmiz, bilgänsiñlär / bilgänsizlär, bilgän / bilişkän
oquğanmın oquğansıñ / oquğansız, oquğan, oquğanmız, oquğansıñlar / oquğansızlar, oquğan / oquşqan
Hikaye ve Rivayet:
Bir zamanın üçüncü teklik şahıs çekiminden sonra edi kullanarak hikayesi, ekän kullanarak rivayeti yapılır Yalnız
üçüncü çokluk şahısta üçüncü çokluk şahıs çekimi kullanılır.
yazadı edim*, bilmäktä ediñ, oqur ediñiz, yazdı edi, bilipti edik*, oquğan ediñlär, yazacaq ediñizlär, bilişmäkçi edi
oquydu ekänmin*, yazmaqta ekänsiñ, bilär ekänsiz, oqudu ekän*, yazıptı ekänmiz*, bilgän ekänsiñlär, oquyacaq
ekänsizlär, yazışmaqçı ekän
*Bu yapı teorik olarak düşünülse de pratikte kullanılmayabilir. Mesela “yazadı edim” yerine “yazmaqta edim”;
“bilipti edik” yerine “bilgän edik” kullanılması teklif edilebilir.
|
