Azerice/Dilbilgisi
Vikikitap, açık-kaynak kitap derlemeleri
< Azerice
Konu başlıkları |
[değiştir] İsimler
[değiştir] İsmin Halleri
Azerbaycan Türkçesinde ismin halleri Türkiye Türkçesindekine benzer. Yalnız belirtme halinde bir sesli harfi takiben araya yardımcı sessiz olarak n girer. Başında d bulunan eklerin tli biçimleri yoktur. Aşağıdaki tabloda örnek olarak qız kız, qapı kapı, ev ev ve iş iş kelimelerinin çekimleri verilmektedir:
| İsmin Halleri İsmin Halları |
|||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Yalın hali Adlıq halı |
Yükleme hali Təsirlik halı |
Yönelme hali Yönlük halı |
Bulunma hali Yerlik halı |
Çıkma hali Çıxışlıq halı |
İlgi hali Yiyəlik halı |
||||||
| - | -(n)ı, -(n)i, -(n)u, -(n)ü | -(y)a, -(y)ə | -da, -də | -dan, -dən | -(n)ın, -(n)in, -(n)un, -(n)ün | ||||||
| qız | kız | qızı | kızı | qıza | kıza | qızda | kızda | qızdan | kızdan | qızın | kızın |
| qapı | kapı | qapını | kapıyı | qapıya | kapıya | qapıda | kapıda | qapıdan | kapıdan | qapının | kapının |
| ev | ev | evi | evi | evə | eve | evdə | evde | evdən | evden | evin | evin |
| iş | iş | işi | işi | işə | işe | işdə | işte | işdən | işten | işin | işin |
[değiştir] İsim Çekimi
| İsim Çekimi Xəbərlik Kateqoriyası |
|||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| I. teklik şahıs I. şəxsin təki |
II. teklik şahıs II. şəxsin təki |
III. teklik şahıs III. şəxsin təki |
I. çokluk şahıs I. şəxsin cəmi |
II. çokluk şahıs II. şəxsin cəmi |
III. çokluk şahıs III. şəxsin cəmi |
||||||
| -(y)am, -(y)əm | -san, -sən | -dır, -dir, -dur, -dür | -(y)ıq, -(y)ik, -(y)uq, -(y)ük | -sınız, -siniz, -sunuz, -sünüz | -dırlar, -dirlər, -durlar, -dürlər | ||||||
| yolçuyam | yolcuyum | yolçusan | yolcusun | yolçudur | yolcudur | yolçuyuq | yolcuyuz | yolçusunuz | yolcusunuz | yolçudurlar | yolcudurlar |
| Türkəm | Türk'üm | Türksən | Türk'sün | Türkdür | Türk'tür | Türkük | Türk'üz | Türksünüz | Türk'sünüz | Türkdürlər | Türk'türler |
[değiştir] Yapım Ekleri
Azerbaycan Türkçesinde yapım ekleri bazen küçük ses farklılıkları olmakla beraber genelde Türkiye Türkçesindekilerle aynıdır.
[değiştir] İsimden İsim Yapan Ekler
-
- -lıq, -lik, -luq, -lük: dağlıq, çәrçilik, ucuzluq, düzlük
- -ça, -çә: qazança, dәftәrçә
- -laq: duzlaq, çaylaq
- -çı, -çi, -çu, -çü: yazıçı, çörәkçi, odunçu, üzümçü
- -lı, -li, -lu, -lü: dadlı, evli, duzlu, sözlü
- -daş: yoldaş, әmәkdaş, vәtәndaş
- -cıq, -cik, -cuq, -cük, -cığaz, -ciyәz: anacıq, evcik, yavrucuq, gözcük, qızcığaz, nәnәciyәz
[değiştir] Fiilden İsim Yapan Ekler
-
- -ıq, -ik, -uq, -ük: qatıq, bilik, qoruq, hörük
- -ış, -iş, -uş, -üş: qaçış, gәliş, uçuş, görüş
- -ma, -mә: vuruşma, süzmә
- -aq, -әk, -q, -k: yataq, sürәk, daraq, әlәk
- -caq, -cәk: sancaq, yellәncәk
- -ım, -im, -um, -üm: yığım, içim, udum, ölüm
- -qa, -gә: qovurqa, süpürgә
- -ar, -әr: açar, gülәr
- -tı, -ti, -tu, -tü: qışqırtı, göyәrti, gurultu, üzüntü
- -qın, -kin, -qun, -gün, -ğın, -ğun: basqın, kәskin, tutqun, süzgün, dalğın, vurğun
- -qı, -ki, -qu, -gü, -ğı, -ğu: asqı, seçki, pusqu, bölgü, çalğı, sorğu
- -ın, -in: axın, biçin
- -ı, -i, -u, -ü: yazı, çәki, pozu, ölçü
- -ıcı, -ici, -ucu, -ücü: satıcı, bilici, sorucu, bölücü
- -ınc, -inc, -unc, -ünc: qaxınc, sevinc, qorxunc, gülünc
- -acaq, -әcәk: yanacaq, silәcәk
- -cә: düşüncә
- -gәc: süzgәc
- -ac,-әc: tıxac, döyәc
- -ir: gәlir
- -ıc: ayrıc
- -ıntı, -inti, -untu, -üntü: qazıntı, әzinti, ovuntu, çöküntü
- -maz, -mәz: solmaz, sönmәz
[değiştir] İsimden Fiil Yapan Ekler
-
- -la-, -lә-: duzla-, işlә-, qarala-, cütlә-, ikilә-, yarıla-
- -laş-, -lәş-: ayaqlaş-, birlәş-, şirinlәş-, sözlәş-, hazırlaş-
- -lan-, -lәn-: yollan-, güclәn-, evlәn-, süslәn-, xumarlan-, dillәn-
- -al-, -әl-, -l-: boşal-, düzәl-, çoxal-, saral-, dincәl-, durul-
- -ar-, -әr-: otar-, göyәr-, yaşar-, qızar-
- -a-, -ә-: yaşa-, boşa-, әlә-, dilә-
- -ı-, -i-, -u-, -ü-: acı-, bәrki-, turşu-, tәngi-
- -var-: suvar-
- -sa-: susa-
- -imsә-, -ümsә-: mәnimsә-, qәribsә-, gülümsә-, özümsә-
- -ılda-, -ildә-, -ulda-, -üldә-: pıçılda-, cingildә-, xorulda-, cürüldә-
- -ıq-, -ıx-, -ik-, -uq-, -ux-: darıx-, gecik-, yolux-, karıx-
[değiştir] Zamirler
[değiştir] Şahıs Zamirleri
Türkiye Türkçesindekinden farklı olan yalnızca 1.teklik şahıs zamiridir.
mən, sən, o, biz, siz, onlar
Azerbaycan Türkçesinde birinci ve ikinci teklik şahısların yönelme durumlarında ince ünlü bulunur: mənə, sənə
[değiştir] İşaret Zamirleri
Azerbaycan Türkçesinde 'şu' işaret zamiri yoktur. Bu, o işaret zamirlerinin yanında, aynı anlamlara gelen həmən ve həmin zamirleri vardır.
[değiştir] Belgisiz Zamirler
Azerbaycan Türkçesinde Türkiye Türkçesinden farklı bazı belgisiz zamirler vardır. Bunlardan özellikle kimsə biri ve nəsə bir şey zamirleri ismin hallerine göre değişiklik gösterir.
| Azerice | Türkçe | Azerice | Türkçe |
|---|---|---|---|
| kimsə | biri | nəsə | bir şey |
| kimisə | birini | nəyisə | bir şeyi |
| kiməsə | birine | nəyəsə | bir şeye |
| kimdəsə | birinde | nədəsə | bir şeyde |
| kimdənsə | birinden | nədənsə | bir şeyden |
| kiminsə | birinin | nəyinsə | bir şeyin |
Fakat kimsə hiç kimse anlamında kullanılıyorsa çekimi Türkiye Türkçesindekinden farklı değildir: kimsə, kimsəyə, kimsəni, kimsədə, kimsədən, kimsənin.
[değiştir] Eylemler
[değiştir] Şimdiki Zaman
-(y)ır-, -(y)ir-, -(y)ur-, -(y)ür Şimdiki Zaman Eki + Kişi Ekleri
| Şimdiki Zaman | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Olumlu | Olumsuz | ||||||
| gəlirəm | geliyorum | oxuyuram | okuyorum | gəlmirəm | gelmiyorum | oxumuram | okumuyorum |
| gəlirsən | geliyorsun | oxuyursan | okuyorsun | gəlmirsən | gelmiyorsun | oxumursan | okumuyorsun |
| gəlir | geliyor | oxuyur | okuyor | gəlmir | gelmiyor | oxumur | okumuyor |
| gəlirik | geliyoruz | oxuyuruq | okuyoruz | gəlmirik | gelmiyoruz | oxumuruq | okumuyoruz |
| gəlirsiniz | geliyorsunuz | oxuyursunuz | okuyorsunuz | gəlmirsiniz | gelmiyorsunuz | oxumursunuz | okumuyorsunuz |
| gəlirlər | geliyorlar | oxuyurlar | okuyorlar | gəlmirlər | gelmiyorlar | oxumurlar | okumuyorlar |
[değiştir] Geniş Zaman
-(y)ar-, -(y)ər- Geniş Zaman Eki + Şahıs Ekleri
| Geniş Zaman | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Olumlu | Olumsuz | ||||||
| gələrəm | gelirim | oxuyaram | okurum | gəlmərəm | gelmem | oxumaram | okumam |
| gələrsən | gelirsin | oxuyarsan | okursun | gəlməzsən | gelmezsin | oxumarsan | okumazsın |
| gələr | gelir | oxuyar | okur | gəlməz | gelmez | oxumaz | okumaz |
| gələrik | geliriz | oxuyarıq | okuruz | gəlmərik | gelmeyiz | oxumarıq | okumayız |
| gələrsiniz | gelirsiniz | oxuyarsınız | okursunuz | gəlməzsiniz | gelmezsiniz | oxumazsınız | okumazsınız |
| gələrlər | gelirler | oxuyarlar | okurlar | gəlməzlər | gelmezler | oxumazlar | okumazlar |
[değiştir] Gelecek Zaman
-(y)acaq-, -(y)əcək- Gelecek Zaman Eki + Kişi Ekleri
| Gelecek Zaman | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Olumlu | Olumsuz | ||||||
| gələcəyəm | geleceğim | oxuyacağam | okuyacağım | gəlməyəcəyəm | gelmeyeceğim | oxumayacağam | okumayacağım |
| gələcəksən | geleceksin | oxuyacaqsan | okuyacaksın | gəlməyəcəksən | gelmeyeceksin | oxumayacaqsan | okumayacaksın |
| gələcək(dir) | gelecek(tir) | oxuyacaq(dır) | okuyacak(tır) | gəlməyəcək(dir) | gelmeyecek(tir) | oxumayacaq(dır) | okumayacak(tır) |
| gələcəyik | geleceğiz | oxuyacağıq | okuyacağız | gəlməyəcəyik | gelmeyeceğiz | oxumayacağıq | okumayacağız |
| gələcəksiniz | geleceksiniz | oxuyacaqsınız | okuyacaksınız | gəlməyəcəksiniz | gelmeyeceksiniz | oxumayacaqsınız | okumayacaksınız |
| gələcəklər | gelecekler | oxuyacaqlar | okuyacaklar | gəlməyəcəklər | gelmeyecekler | oxumayacaqlar | okumayacaklar |
[değiştir] Görülen Geçmiş Zaman
-dı-, -di-, -du-, -dü- Geçmiş Zaman Eki + Kişi Ekleri
| Görülen Geçmiş Zaman | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Olumlu | Olumsuz | ||||||
| gəldim | geldim | oxudum | okudum | gəlmədim | gelmedim | oxumadım | okumadım |
| gəldin | geldin | oxudun | okudun | gəlmədin | gelmedin | oxumadın | okumadın |
| gəldi | geldi | oxudu | okudu | gəlmədi | gelmedi | oxumadı | okumadı |
| gəldik | geldik | oxuduq | okuduk | gəlmədik | gelmedik | oxumadıq | okumadık |
| gəldiniz | geldiniz | oxudunuz | okudunuz | gəlmədiniz | gelmediniz | oxumadınız | okumadınız |
| gəldilər | geldiler | oxudular | okdular | gəlmədilər | gelmediler | oxumadılar | okumadılar |
[değiştir] Öğrenilen Geçmiş Zaman I
-mış-, -miş-, -muş-, -müş- Geçmiş Zaman Eki + Kişi Ekleri
| Öğrenilen Geçmiş Zaman I | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Olumlu | Olumsuz | ||||||
| gəlmişəm | gelmişim | oxumuşam | okumuşum | gəlməmişəm | gelmemişim | oxumamışam | okumamışım |
| gəlmişsən | gelmişsin | oxumuşsan | okumuşsun | gəlməmişsən | gelmemişsin | oxumamışsan | okumamışsın |
| gəlmiş(dir) | gelmiş(tir) | oxumuş(dur) | okumuş(tur) | gəlməmiş(dir) | gelmemiş(tir) | oxumamış(dır) | okumamış(tır) |
| gəlmişik | gelmişiz | oxumuşuq | okumuşuz | gəlməmişik | gelmemişiz | oxumamışıq | okumamışız |
| gəlmişsiniz | gelmişsiniz | oxumuşsunuz | okumuşsunuz | gəlməmişsiniz | gelmemişsiniz | oxumamışsınız | okumamışsınız |
| gəlmişlər | gelmişler | oxumuşlar | okumuşlar | gəlməmişlər | gelmemişler | oxumamışlar | okumamışlar |
[değiştir] Öğrenilen Geçmiş Zaman II
-(y)ıb-, -(y)ib-, -(y)ub-, -(y)üb- Geçmiş Zaman Eki + Kişi Ekleri
| Öğrenilen Geçmiş Zaman II | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Olumlu | Olumsuz | ||||||
| - | - | - | - | - | - | - | - |
| gəlibsən | gelmişsin | oxuyubsan | okumuşsun | gəlməyibsən | gelmemişsin | oxumayıbsan | okumamışsın |
| gəlib(dir) | gelmiş(tir) | oxuyub(dur) | okumuş(tur) | gəlməyib(dir) | gelmemiş(tir) | oxumayıb(dır) | okumamış(tır) |
| - | - | - | - | - | - | - | - |
| gəlibsiniz | gelmişsiniz | oxuyubsunuz | okumuşsunuz | gəlməyibsiniz | gelmemişsiniz | oxumayıbsınız | okumamışsınız |
| gəliblər | gelmişler | oxuyublar | okumuşlar | gəlməyiblər | gelmemişler | oxumayıblar | okumamışlar |
